Đổi mới sáng tạo phải bắt đầu từ đổi mới tư duy

Ngày 4/10, tại Hà Nội, Bộ Khoa học và Công nghệ tổ chức Lễ hưởng ứng Ngày hội Đổi mới sáng tạo quốc gia năm 2026 với chủ đề “Đổi mới sáng tạo - Động lực phát triển của toàn xã hội”. Sự kiện có sự tham dự của đại diện tổ chức quốc tế, cộng đồng doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học và các nhà khoa học.

Phát biểu tại sự kiện với chủ đề “Tư duy đổi mới – Khởi nguồn sức mạnh phát triển”, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân cho rằng, khi nhắc đến đổi mới sáng tạo, nhiều người thường nghĩ đến những phát minh, công nghệ hiện đại hay doanh nghiệp khởi nghiệp. Tuy nhiên, điều khởi nguồn cho những thay đổi ấy chính là tư duy đổi mới – khả năng nhìn một vấn đề quen thuộc bằng góc nhìn mới, đặt câu hỏi trước những điều tưởng như hiển nhiên, tìm cách làm tốt hơn và kiên trì biến ý tưởng thành giá trị thực tế.

Theo Bộ trưởng, tư duy lối mòn thường bắt đầu từ những suy nghĩ quen thuộc như “trước nay vẫn làm như vậy”, “chưa có tiền lệ” hay “hãy chờ đủ điều kiện”. Trong khi đó, tư duy đổi mới phải bắt đầu bằng những câu hỏi: Có cách nào tốt hơn? Điều kiện nào cần tạo ra? Chúng ta có thể bắt đầu từ đâu?

Bộ trưởng dẫn câu chuyện của Nokia từng giữ vị thế dẫn đầu thị trường điện thoại di động nhưng đánh mất vị thế trong làn sóng điện thoại thông minh, qua đó cho thấy thành công trong quá khứ không bảo đảm khả năng thích ứng trong tương lai. Ngược lại, DeepSeek cho thấy sức mạnh của việc tìm kiếm cách tiếp cận mới, khi cạnh tranh công nghệ không chỉ nằm ở nguồn lực mà còn là cạnh tranh về chất lượng câu hỏi, phương pháp nghiên cứu và khả năng thử nghiệm.

Từ những ví dụ này, Bộ trưởng nhấn mạnh yêu cầu phải biết tự đổi mới ngay cả khi đang thành công, đồng thời dám tìm lối đi mới trong điều kiện còn hạn chế.

Đổi mới tư duy để tạo năng lực phát triển mới

Đề cập đến yêu cầu phát triển của Việt Nam, Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho rằng đất nước đang đứng trước những định hướng lớn cho kỷ nguyên phát triển mới, trong đó việc xây dựng tầm nhìn phát triển 100 năm tiếp theo đòi hỏi phải vượt lên giới hạn của một nhiệm kỳ, xác định những nền tảng cần xây dựng hôm nay để các thế hệ mai sau có thể tiến xa hơn.

Theo Bộ trưởng, tư duy đổi mới cần được thể hiện trong quá trình tổ chức lại không gian phát triển, nâng cao hiệu lực bộ máy và xây dựng nền quản trị gần dân, phục vụ nhân dân. Hiệu quả của sự thay đổi phải được đo bằng việc giải quyết công việc nhanh hơn, sử dụng nguồn lực hiệu quả hơn và mở rộng cơ hội phát triển.

Đặc biệt, khi khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo được xác định là động lực chính của mô hình phát triển Việt Nam, yêu cầu đặt ra là phải tạo ra nhiều giá trị hơn bằng tri thức, năng suất và khả năng làm chủ công nghệ. Mỗi đồng vốn, mỗi nguồn tài nguyên, mỗi giờ lao động cần được sử dụng thông minh hơn.

Bộ trưởng cũng nhấn mạnh chiều sâu của một quốc gia khởi nghiệp không chỉ nằm ở số lượng doanh nghiệp mới, mà ở khả năng nuôi dưỡng sáng kiến và tạo cơ hội để sáng kiến trưởng thành. Một người trẻ có ý tưởng cần tìm được người hướng dẫn; một nhóm nghiên cứu có công nghệ cần gặp được doanh nghiệp; một doanh nghiệp có sản phẩm mới cần có cơ hội thử nghiệm và tiếp cận thị trường.

Để hiện thực hóa tinh thần này, Bộ trưởng đề nghị mỗi người dân chủ động học tập suốt đời, tiếp cận công nghệ và cải tiến công việc hằng ngày. Với doanh nghiệp, đổi mới sáng tạo cần trở thành một phần trong chiến lược kinh doanh, bắt đầu từ những bài toán thực tế về năng suất, nhu cầu khách hàng và công nghệ có thể tạo ra giá trị mới.

Đối với các tổ chức, trường đại học, viện nghiên cứu, cần xây dựng môi trường khuyến khích những câu hỏi mới, lắng nghe ý kiến khác biệt và đánh giá ý tưởng bằng kết quả kiểm chứng. Người đứng đầu phải tạo điều kiện để người có sáng kiến được thử sức và chịu trách nhiệm.

Với các bộ, ngành, địa phương, tư duy đổi mới trước hết phải thể hiện trong cách xây dựng và thực thi chính sách. Khi thực tiễn xuất hiện vấn đề mới, cần chủ động nghiên cứu, đề xuất cơ chế phù hợp; khi người dân, doanh nghiệp gặp vướng mắc, phải xác định rõ trách nhiệm giải quyết, thời hạn hoàn thành và kết quả cần đạt được.

Bộ trưởng khẳng định Bộ Khoa học và Công nghệ cũng phải bắt đầu đổi mới từ chính mình, từ cách đặt hàng, tài trợ, đánh giá đến hỗ trợ ứng dụng kết quả nghiên cứu; đưa chính sách đến gần hơn với nhu cầu thực tế và lấy hiệu quả phục vụ người dân, doanh nghiệp làm thước đo.

Theo Bộ trưởng Vũ Hải Quân, một quốc gia đổi mới được hình thành từ những con người biết đổi mới và những tổ chức tạo điều kiện cho đổi mới. Tầm nhìn trăm năm cần bắt đầu bằng những quyết định đúng hôm nay; khát vọng lớn cần được hiện thực hóa bằng những công việc cụ thể, bền bỉ và có kết quả.

Bộ trưởng mong muốn mỗi người tham dự Ngày hội lựa chọn một việc cần thay đổi, một vấn đề cần giải quyết, một sáng kiến cần đưa vào thực tiễn.

“Mỗi người chủ động hơn một bước, mỗi tổ chức đổi mới thêm một việc, chúng ta sẽ cùng tạo nên năng lực phát triển mới cho đất nước" - Bộ trưởng Vũ Hải Quân nhấn mạnh.