Đồng bộ chính sách quản lý thuốc lá để quy định đi vào thực thi

Theo Nghị quyết số 19/2026/NQ-CP, có hiệu lực từ ngày 29/4/2026, Chính phủ quy định không thực hiện một số thủ tục hành chính cấp giấy phép phân phối, bán buôn và bán lẻ sản phẩm thuốc lá. Việc triển khai cần được xem xét trong tổng thể các quy định pháp luật về quản lý kinh doanh thuốc lá và phòng, chống tác hại của thuốc lá.

Tiếp theo đó, Bộ Công Thương ban hành Quyết định số 1040/QĐ-BCT ngày 2/5/2026 công bố bãi bỏ các thủ tục hành chính tương ứng.

Đây là bước cải cách có ý nghĩa đối với doanh nghiệp và hộ kinh doanh, giúp giảm thời gian, chi phí thực hiện thủ tục và tạo điều kiện tập trung nguồn lực cho hoạt động sản xuất, kinh doanh. Quan trọng hơn, việc bãi bỏ giấy phép cho thấy định hướng đổi mới phương thức quản lý, giảm các yêu cầu hành chính ở khâu lưu thông nhưng vẫn duy trì những công cụ kiểm soát cần thiết đối với ngành hàng đặc thù.

Vấn đề đặt ra là làm thế nào để những kết quả cải cách này được duy trì ổn định, đồng thời bảo đảm hoạt động quản lý nhà nước tiếp tục được thực hiện hiệu quả.

Cải cách thủ tục phải gắn với mục tiêu quản lý

Một chính sách hiệu quả không nhất thiết phải có nhiều thủ tục, mà cần xác định đúng vấn đề quản lý và lựa chọn công cụ can thiệp phù hợp. Việc cắt giảm những yêu cầu hành chính không cần thiết vì vậy phải được xem xét trong mối quan hệ với mục tiêu và hiệu quả quản lý thực tế.

Theo chuyên gia kinh tế Nguyễn Hoàng Dũng, nguyên Giám đốc R&D của Viện Kinh tế và Quản lý TP.HCM, phạm vi điều chỉnh phải thống nhất với mục tiêu ban đầu của chính sách. “Phạm vi quản lý phải bám đúng mục tiêu chính sách và tập trung vào nơi thực sự phát sinh rủi ro, tránh mở rộng sang những hoạt động ít liên quan nhưng lại làm tăng chi phí tuân thủ”, ông nhận định.

Trong lĩnh vực thuốc lá, việc bãi bỏ thủ tục cấp giấy phép tại khâu phân phối, bán buôn và bán lẻ là một ví dụ về cách tiếp cận này. Chính sách trực tiếp giảm bớt yêu cầu hành chính đối với các chủ thể kinh doanh mà không đồng nghĩa với việc loại bỏ các cơ chế kiểm soát sản phẩm thuốc lá.

Theo quy định pháp luật, thuốc lá vẫn thuộc danh mục ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện. Hoạt động sản xuất và nhập khẩu tiếp tục chịu sự quản lý chuyên ngành, trong đó có các quy định kiểm soát sản lượng thuốc lá sản xuất trong nước và nhập khẩu để tiêu thụ nội địa.

Do đó, cần phân biệt giữa việc kiểm soát nguồn cung sản phẩm với thủ tục cấp phép tại các khâu lưu thông. Việc không thực hiện một số thủ tục cấp phép tại khâu lưu thông không đồng nghĩa với thay đổi các giới hạn quản lý sản xuất, nhập khẩu. Tuy nhiên, tác động đối với mạng lưới phân phối, khả năng tiếp cận sản phẩm và hiệu quả phòng, chống tác hại của thuốc lá vẫn cần được đánh giá đầy đủ.

Tuy nhiên, việc giảm thủ tục không đồng nghĩa với giảm trách nhiệm quản lý. Các cơ sở kinh doanh vẫn phải tuân thủ những quy định về nguồn gốc hàng hóa, hóa đơn, chứng từ và các nghĩa vụ pháp lý có liên quan. Đồng thời, cơ quan chức năng cần bảo đảm khả năng kiểm tra, phát hiện và xử lý các hành vi kinh doanh trái phép.

Như vậy, ý nghĩa của chính sách bãi bỏ giấy phép không chỉ nằm ở việc giảm thủ tục cho doanh nghiệp, hộ kinh doanh, mà còn ở việc tập trung nguồn lực quản lý vào những khâu có tác động trực tiếp đến mục tiêu kiểm soát thị trường.

Nhất quán chính sách, nâng cao hiệu quả hậu kiểm

Cùng với việc xác định đúng phạm vi quản lý, tính nhất quán và ổn định của chính sách là điều kiện quan trọng để cải cách thủ tục hành chính phát huy hiệu quả lâu dài.

Chuyên gia kinh tế Nguyễn Hoàng Dũng cho rằng: “Nguyên tắc quan trọng nhất là bảo đảm tính thống nhất và ổn định của chính sách, tránh tình trạng vừa cắt giảm thủ tục ở nơi này lại phát sinh thêm yêu cầu ở nơi khác”.

Theo ông, các hộ kinh doanh hiện đang đồng thời thích ứng với nhiều thay đổi về thuế, hóa đơn điện tử và chế độ kế toán. Vì vậy, những yêu cầu quản lý mới cần được cân nhắc trên cơ sở chi phí tuân thủ và khả năng thực hiện trong thực tế.

“Môi trường pháp lý cần rõ ràng, dễ dự đoán để người dân yên tâm làm ăn. Chính sách tốt không phải là chính sách có nhiều quy định nhất, mà là chính sách tạo ra hiệu quả bảo vệ sức khỏe lớn nhất với chi phí xã hội hợp lý nhất”, ông Dũng nhấn mạnh.

Từ góc độ này, việc triển khai các quy định đơn giản hóa thủ tục hành chính cần bảo đảm tính thống nhất, ổn định và phù hợp với quá trình hoàn thiện pháp luật về phòng, chống tác hại của thuốc lá.

Ở chiều ngược lại, việc không tiếp tục thực hiện thủ tục cấp phép cũng đòi hỏi đổi mới công cụ quản lý. Cùng với đơn giản hóa thủ tục hành chính, cần nâng cao hiệu quả hậu kiểm, đồng thời duy trì các điều kiện kinh doanh và biện pháp kiểm soát chuyên ngành theo quy định pháp luật.

Một giải pháp có thể xem xét là tăng cường kết nối, khai thác dữ liệu từ hệ thống đăng ký doanh nghiệp, đăng ký hộ kinh doanh và hóa đơn điện tử của cơ quan thuế. Đây là những nguồn thông tin có thể hỗ trợ cơ quan quản lý xác định chủ thể kinh doanh, địa điểm hoạt động, đối chiếu giao dịch và phát hiện những dấu hiệu bất thường trong lưu thông hàng hóa.

Khi được kết hợp với dữ liệu truy xuất nguồn gốc và hoạt động kiểm tra thị trường, các công cụ này có thể góp phần nâng cao hiệu quả hậu kiểm, giảm sự phụ thuộc vào thủ tục cấp phép hành chính.

Tuy nhiên, để phát huy hiệu quả, cần bảo đảm dữ liệu được cập nhật đầy đủ, có khả năng kết nối giữa các cơ quan quản lý và phản ánh đúng hoạt động kinh doanh thực tế. Cùng với ứng dụng công nghệ, công tác hậu kiểm cần tập trung vào việc xác minh nguồn gốc hàng hóa, kiểm tra hóa đơn, chứng từ, giám sát việc tuân thủ các quy định tại điểm bán và xử lý các hành vi buôn lậu, kinh doanh hàng giả, hàng không rõ nguồn gốc.

Cách tiếp cận này không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả quản lý mà còn hạn chế việc phát sinh thêm những thủ tục có tính chất tương tự giấy phép đã được bãi bỏ.

Nhìn rộng hơn, hiệu quả của cải cách hành chính không nên chỉ được đánh giá bằng số lượng thủ tục được cắt giảm, mà còn bằng khả năng duy trì môi trường pháp lý ổn định và chất lượng thực thi sau cải cách.