Dòng vốn ODA mắc kẹt

Nhiều dự án giao thông hình thành từ nguồn vốn ODA. Ảnh: Hoàng Long.

Điểm tên cơ quan chủ quản

Có 9 đơn vị, bao gồm: Bộ Công thương, Bộ Y tế, Bộ Giao thông vận tải, Bộ Nông nghiệp và phát triển nông thôn, Bộ Giáo dục và Đào tạo, Bộ Xây dựng, Bộ Khoa học và công nghệ, Bộ Tài nguyên và Môi trường và Bộ Tài chính cùng với một số UBND tỉnh, thành phố khác vừa được Bộ Kế hoạch Đầu tư gọi tên, nhắc nhở trong việc quản lý các dự án ODA gặp vướng mắc, chậm giải ngân vốn.

Dù đã sắp hết thời hạn đóng gói tài trợ nhưng một tỷ lệ lớn các dự án “ khủng” có ý nghĩa là vốn mồi phát triển kinh tế xã hội chưa được giải ngân vốn. Chẳng hạn như dự án phát triển cơ sở hạ tầng giao thông Mê Kông đã hết hạn giải ngân nửa năm nay song vẫn còn 94 triệu USD chưa giải ngân trên tổng số 363,7 triệu USD vốn cam kết.

Tương tự là Dự án giao thông đô thị Hải Phòng, dù được phê duyệt từ hơn 5 năm trước, nhưng vẫn còn 92,5 triệu USD trên tổng số 175 triệu USD chưa tiêu hết và cuối năm nay buộc phải đóng khoản tài trợ. Hoặc dự án hỗ trợ y tế Đông Bắc và Đồng bằng sông Hồng còn 130 triệu USD chưa giải ngân trên tổng số 150 triệu USD được phê duyệt.

Điều đáng bàn hơn là nhiều dự án nằm trong danh sách đen chậm giải ngân vốn khá nhiều dự án liên quan đến phát triển giao thông đô thị, dự án hỗ trợ phát triển hệ thống y tế, và giáo dục, hay quản lý rác thải bệnh viện. Trong khi đó, các mảng dự án này khá cần kíp để đưa vào vận hành nếu muốn phát triển an sinh, kinh tế, xã hội.

Trở lại với Dự án phát triển giao thông đô thị Hải Phòng do UBND thành phố Hải Phòng quản lý, với hiệp định tài trợ 175 triệu USD của WB và hơn 101 triệu USD vốn đối ứng của Hải Phòng, dự án này được khởi công từ tháng 12-2013 và dự kiến hoàn thành trong năm 2016. Tuy nhiên, các gói thầu xây lắp hiện đều chậm tiến độ, chỉ đạt từ 10% đến 20% kế hoạch. Duy nhất có gói thầu nâng cấp đường Trường Chinh và cầu Niệm, cùng với gói xây lắp cầu Đồng Khê, cầu Niệm 2 tiến độ có khá khẩm hơn nhưng cũng chỉ ngót ngét 55% kế hoạch.

Tiến độ thi công chậm được kéo dài từ năm nay qua năm khác dẫn đến tiến độ giải ngân tiền cũng rùa bò. Cụ thể năm 2013, dự án giải ngân chỉ đạt 146 tỷ đồng/400 tỷ đồng. Năm 2014, giải ngân đạt 310 tỷ đồng/628 tỷ đồng. Riêng năm 2015, dự án còn gặp khó khăn hơn trong việc bố trí vốn đối ứng, do thành phố chỉ bố trí được 120 tỷ đồng/900 tỷ đồng.

Chậm giải phóng mặt bằng chính là nguyên nhân dẫn tới tiến độ triển khai dự án bị chậm. Theo báo cáo của Ban quản lý dự án cho biết tất cả các gói thầu đều đã được ký hợp đồng nhưng tiến độ giải phóng mặt bằng rất chậm. Diện tích được bàn giao cơ bản vẫn chỉ là đất nông nghiệp. Phần mặt bằng đã được giao không đủ để các nhà thầu triển khai thi công đồng loạt, đẩy nhanh tiến độ thực hiện dự án.

Không những thế, danh sách các dự án hạ tầng giao thông đô thị quy mô lớn sử dụng vốn vay ODA bị các nhà tài trợ đưa vào diện cảnh báo về tiến độ có xu hướng dài ra. Dự án đường cao tốc Đà Nẵng – Quảng Ngãi được phê duyệt từ 24-5-2011 và thời điểm kết thúc giải ngân tháng 10-2018. Còn khoảng 2,5 năm nữa để hoàn thành nhưng dự án chỉ mới giải ngân chưa đến 15% nguồn vốn, cụ thể còn 521,8 triệu USD chưa giải ngân trên trên tổng số 613 triệu USD được phê duyệt.

Tiến độ của dự án này đang khiến Bộ Giao thông Vận tải sốt ruột khi việc bàn giao giải phóng mặt bằng quá chậm. Bộ trưởng Bộ Giao thông Trương Quang Nghĩa vừa mục sở thị để thúc đẩy nhanh tiến độ. Thống kê Ban QLDA đường cao tốc Đà Nẵng-Quảng Ngãi cho thấy, hai năm qua ngành chức năng các địa phương Đà Nẵng, Quảng Nam, Quảng Ngãi nỗ lực triển khai GPMB bàn giao mặt bằng đạt 98%. Thời gian bàn giao chậm, dẫn đến vốn cũng được giải ngân chậm.

Cầu Niệm 2 và đường dẫn thuộc gói thầu CW2A lô 2 của Dự án phát triển giao thông đô thị Hải Phòng.

Còn tồn 22 tỷ USD

Theo thống kê từ Bộ Tài chính, hiện nay vẫn còn tồn gần 22 tỷ USD vốn đã được ký kết mà chưa được giải ngân, trong đó phần lớn là những dự án đầu tư của nhóm 6 ngân hàng phát triển với các khoản vay ưu đãi.

Trong bối cảnh ngân sách hạn hẹp, tại Việt Nam, nguồn vốn ODA luôn chiếm tỷ trọng lớn trong các nguồn vốn nước ngoài đầu tư đầu tư vào lĩnh vực phát triển kết cấu hạ tầng, giao thông, môi trường, thì việc để vốn có sẵn nhưng không giải ngân, giải ngân chậm là điều rất tiếc.

Điểm chung khiến cho các dự án mắc kẹt giữa dòng vốn ODA chính là những vướng mắc trong công tác giải phóng mặt bằng. Sự khác biệt về chính sách đền bù, giải phóng mặt bằng và tái định cư giữa Việt Nam và nhà tài trợ; Sự khác biệt về mức giá đền bù giữa các địa phương liền kề ở cùng một dự án; thay đổi chính sách về giải phóng mặt bằng và tái định cư làm tăng chi phí…đã khiến cho nhiều dự án bị đội thêm chi phí, kéo dài thời gian...

Không những thế việc thiếu vốn đối ứng, đặc biệt vốn đối ứng cho công tác giải phóng mặt bằng và tái định cư đối với các dự án đầu tư xây dựng. Tình trạng này xảy ra nhiều ở các dự án giao thông và phát triển đô thị do khả năng bố trí vốn đối ứng từ ngân sách Trung ương và ngân sách địa phương bị hạn chế. Mà ở đây, Dự án phát triển giao thông đô thị Hải Phòng là một ví dụ cụ thể.