Đưa sân khấu kịch lên mạng: Cơ hội mới cho cả khán giả lẫn nghệ sĩ
Việc đưa các vở diễn lên nền tảng số mở thêm lựa chọn thưởng thức nghệ thuật cho công chúng, đặc biệt là người trẻ vốn ít có thói quen đến nhà hát. Tuy nhiên, từ khả năng tiếp cận thuận tiện đến việc khiến khán giả sẵn sàng trả tiền và gắn bó với sân khấu vẫn là một khoảng cách cần được lấp đầy.
Từng gắn với nhà hát và những suất diễn có thời gian cố định, sân khấu kịch đang có thêm một phương thức đưa tác phẩm đến công chúng: phân phối trên nền tảng số. Vở Tôi và chúng ta của cố tác giả Lưu Quang Vũ được phát hành trên VTVgo với mức giá 69.000 đồng, cho phép khán giả thưởng thức tác phẩm qua màn hình mà không cần đến nhà hát.
Đã mua vé xem Tôi và chúng ta trên VTVgo, bạn Nguyễn Ngân Bình (20 tuổi, trú tại Hà Nội) cho biết, quyết định này xuất phát từ sự tò mò với tác phẩm của Lưu Quang Vũ. Những vấn đề được đặt ra trong vở kịch từ nhiều năm trước vẫn có ý nghĩa với xã hội hiện nay. Tuy nhiên, việc ít chủ động tìm lịch diễn và khó sắp xếp thời gian đến nhà hát khiến Bình lựa chọn hình thức trực tuyến.
Với mức giá 69.000 đồng, Bình sẵn sàng thử một hình thức thưởng thức mới. Dù vậy, việc có tiếp tục mua những tác phẩm khác hay không còn phụ thuộc vào nội dung, chất lượng hình ảnh, âm thanh, mức giá và khả năng xem lại. Sự thuận tiện giúp khán giả vượt qua một số rào cản ban đầu, nhưng để họ quay lại, sản phẩm vẫn phải đáp ứng nhu cầu thưởng thức.
Ở chiều ngược lại, bạn Hoàng Thị Ngọc Hoài (20 tuổi, trú tại Hà Nội) chưa từng xem kịch trực tiếp và cũng chưa có thói quen tìm kiếm các vở diễn trực tuyến. Chưa biết tìm chương trình ở đâu, lo ngại nội dung không phù hợp và chưa hình dung rõ trải nghiệm xem kịch qua màn hình khiến Hoài còn dè dặt.
Hai trường hợp cho thấy nền tảng số có thể giúp việc thưởng thức sân khấu thuận tiện hơn, nhưng khả năng tiếp cận không đồng nghĩa công chúng sẽ chủ động tìm xem. Với người đã quan tâm đến tác phẩm, hình thức trực tuyến giúp giảm trở ngại về thời gian và địa điểm. Với người chưa có thói quen xem kịch, các đơn vị nghệ thuật còn phải giúp họ biết đến tác phẩm và nhận ra giá trị của nó.
Kéo dài đời sống vở diễn, mở rộng nguồn thu
Trong hình thức thưởng thức truyền thống, khán giả phải đến đúng địa điểm và sắp xếp thời gian theo lịch diễn. Những giới hạn này khiến người ở xa nhà hát hoặc khó bố trí thời gian có ít cơ hội tiếp cận tác phẩm. Phân phối trực tuyến giúp giảm bớt những trở ngại đó, mở rộng phạm vi tiếp cận ra ngoài khán phòng.
Cách làm này cũng tạo điều kiện kéo dài đời sống của vở diễn sau các suất diễn trực tiếp. Thay vì chỉ phục vụ khán giả tại nhà hát trong một khoảng thời gian nhất định, tác phẩm có thể tiếp tục được khai thác trên nền tảng số. Với những vở diễn có giá trị nghệ thuật và sức sống qua nhiều thế hệ, đây là cơ hội để tiếp cận thêm người xem, đồng thời tạo khả năng phát sinh nguồn thu sau quá trình dàn dựng và biểu diễn.
Tuy nhiên, đưa vở diễn lên mạng không đơn giản là ghi hình rồi đăng tải. Trên sân khấu, khán giả trực tiếp cảm nhận diễn xuất, ánh sáng, âm thanh và sự tương tác giữa diễn viên với người xem trong cùng không gian. Qua màn hình, những yếu tố đó phải được truyền tải bằng góc máy, hình ảnh, âm thanh và cách dựng. Lời thoại khó nghe, hình ảnh thiếu rõ nét hoặc góc quay không thể hiện được diễn biến sân khấu đều có thể làm giảm trải nghiệm.
Bản ghi trực tuyến vì thế cần được đầu tư như một sản phẩm có yêu cầu riêng, thay vì chỉ phục vụ mục đích lưu giữ buổi diễn. Chất lượng ghi hình phải giúp người xem theo dõi diễn xuất, lời thoại và diễn biến câu chuyện. Cùng với đó, thông tin về nội dung, giá vé, thời hạn xem và khả năng xem lại cần được trình bày rõ ràng để khán giả hình dung sản phẩm trước khi quyết định mua.
Một vấn đề khác là làm sao để công chúng biết đến tác phẩm. Trong môi trường có nhiều lựa chọn giải trí, việc một vở kịch xuất hiện trên nền tảng số không đồng nghĩa người xem sẽ chủ động tìm kiếm. Trích đoạn giới thiệu, nội dung tóm tắt và cách truyền thông phù hợp có thể giúp tác phẩm tiếp cận những người chưa quen với sân khấu. Nếu được tổ chức hiệu quả, hoạt động phân phối trực tuyến vừa mở rộng cơ hội thưởng thức của khán giả, vừa tạo thêm kênh khai thác tác phẩm cho các đơn vị nghệ thuật.
Trường hợp Tôi và chúng ta cho thấy một tác phẩm sân khấu có thể được phân phối trực tuyến với hình thức thu phí. Tuy nhiên, một trường hợp riêng lẻ chưa đủ để kết luận mô hình đã mở rộng công chúng hay tạo nguồn thu đáng kể. Để đánh giá hiệu quả, cần có dữ liệu về lượt mua, doanh thu, mức độ hài lòng và tỷ lệ khán giả tiếp tục sử dụng dịch vụ. Những dữ liệu này cũng giúp các đơn vị xác định mức giá phù hợp, cải thiện chất lượng sản phẩm và điều chỉnh phương thức phân phối.
Trực tuyến và trực tiếp
Theo TS Lưu Huyền Trang, giảng viên môn Cơ sở văn hóa Việt Nam (Học viện Báo chí và Tuyên truyền), việc phân phối tác phẩm sân khấu có thu phí trên nền tảng trực tuyến là chuyển động đáng chú ý trong cách đưa sản phẩm văn hóa đến công chúng. Nghệ thuật vừa có giá trị kinh tế, vừa mang ý nghĩa tư tưởng, thẩm mỹ và giáo dục. Vì vậy, hiệu quả không chỉ nằm ở doanh thu mà còn ở khả năng mở rộng đối tượng thưởng thức và tạo nguồn lực duy trì hoạt động sân khấu.
Một phương án có thể cân nhắc là kết hợp trích đoạn miễn phí với phiên bản đầy đủ có thu phí, giúp khán giả hình dung nội dung và chất lượng trước khi quyết định mua. Nền tảng số cũng có thể trở thành kênh giới thiệu tác phẩm, khơi gợi sự quan tâm đến các suất diễn trực tiếp.
Cơ chế thu phí cần tính đến đặc điểm của từng tác phẩm. Những vở diễn có khả năng khai thác thương mại có thể tạo nguồn thu để tái đầu tư, trong khi tác phẩm có giá trị lịch sử, nghệ thuật hoặc giáo dục đặc biệt có thể cần Nhà nước hỗ trợ để duy trì khả năng tiếp cận rộng rãi. Bên cạnh đó, cơ chế bản quyền và phân chia lợi ích giữa đơn vị nghệ thuật, nền tảng phân phối và các bên liên quan cần minh bạch để tạo động lực đầu tư lâu dài.
Đối với nghệ sĩ và đơn vị biểu diễn, khả năng khai thác tác phẩm trên nền tảng số phụ thuộc vào cách phân chia doanh thu, quyền sử dụng bản ghi và chi phí sản xuất. Nếu các vấn đề này được giải quyết rõ ràng, hình thức trực tuyến có thể tạo thêm nguồn lực để duy trì hoạt động và đầu tư cho những vở diễn tiếp theo. Ngược lại, số lượng tác phẩm được đưa lên mạng sẽ không phản ánh đầy đủ hiệu quả nếu thiếu dữ liệu về lượt xem, tỷ lệ mua và phản hồi của khán giả.
Từ sàn diễn đến màn hình là bước mở rộng không gian thưởng thức. Nhưng để sân khấu trực tuyến phát triển bền vững, sự thuận tiện cần đi cùng chất lượng nghệ thuật và cách tiếp cận công chúng phù hợp. Hiểu một cách ngắn gọn, thách thức không chỉ là đưa Ngọc Hoài đến với sân khấu, mà còn là khiến Ngân Bình muốn tiếp tục trả tiền cho những vở diễn tiếp theo. Xa hơn, đó là mở ra một lựa chọn thưởng thức nghệ thuật đủ sức thu hút và giữ chân công chúng.