Đưa thư pháp Quốc ngữ vào không gian văn hóa Phật giáo

Từ vẻ đẹp con chữ đến khả năng tiếp nhận thông điệp

Trong không gian văn hóa Phật giáo Việt Nam, hoành phi, câu đối, văn bia và những câu chữ tại chùa từ lâu đã trở thành những thành tố quen thuộc. Bên cạnh giá trị thẩm mỹ, các tác phẩm này còn gắn với việc truyền tải giáo lý, những lời răn dạy và thông điệp tới Phật tử, người dân.

Tuy nhiên, nhiều nội dung được lưu truyền trong lịch sử thể hiện bằng chữ Hán. Trong khi đó, số người có khả năng đọc và hiểu chữ Hán ngày nay không nhiều. Ông Trần Đức, Chủ tịch Câu lạc bộ Thư pháp Việt, Ban Văn hóa Trung ương Giáo hội Phật giáo (GHPG) Việt Nam chia sẻ, đây là một trong những lý do hoạt động Thư pháp Phật giáo được triển khai theo hướng sử dụng Thư pháp Quốc ngữ trong không gian văn hóa Phật giáo.

Theo ông Trần Đức, khi người xem không đọc được nội dung, chức năng truyền tải thông điệp của hoành phi, câu đối hay văn bia sẽ bị hạn chế. Việc đưa tiếng Việt vào các tác phẩm thư pháp vì vậy được đặt trong mục tiêu tăng khả năng tiếp cận nội dung, để con chữ không chỉ được thưởng lãm về hình thức mà còn giúp người xem trực tiếp đọc và hiểu thông điệp được gửi gắm.

Định hướng trên được Ban Văn hóa Trung ương GHPG Việt Nam nghiên cứu theo hướng lâu dài, từng bước đưa Thư pháp Quốc ngữ vào không gian văn hóa tại khoảng 20.000 ngôi chùa trên cả nước. Để thực hiện mục tiêu này cần có lộ trình phù hợp, trước mắt là tổ chức các cuộc triển lãm, hoạt động nghiên cứu, xây dựng mô hình và từng bước hình thành những tiêu chí để các cơ sở Phật giáo có thể ứng dụng, vừa bảo đảm giá trị thẩm mỹ, vừa bảo đảm nội dung chuẩn mực.

Ông Trần Đức phân tích, Thư pháp Quốc ngữ không nhằm thay thế Thư pháp Hán. Thư pháp Hán với vẻ đẹp cổ điển, giá trị nghệ thuật và dấu ấn truyền thống vẫn có vị trí riêng trong đời sống văn hóa Phật giáo. Hai hình thức có thể song song tồn tại, trong đó Thư pháp Quốc ngữ có thêm lợi thế là người xem có thể đọc và hiểu ngay nội dung được thể hiện.

Thực tế, một số chùa tại TPHCM, Nghệ An, Hà Nội và một số địa phương khác đã bước đầu sử dụng Thư pháp Quốc ngữ. Từ những hoạt động này, Ban Văn hóa Trung ương GHPG Việt Nam tiếp tục nghiên cứu cách đưa loại hình này vào không gian chùa, từng bước mở rộng từ triển lãm, hoạt động trải nghiệm đến những hình thức ứng dụng phù hợp.

Đặt nền tảng cho Thư pháp Quốc ngữ

Trong chuỗi hoạt động tại Ninh Bình, tọa đàm về Thư pháp Quốc ngữ trong không gian văn hóa Phật giáo được xem là một nội dung trọng tâm. Đây là hoạt động có ý nghĩa trong quá trình nghiên cứu và phát triển Thư pháp Quốc ngữ, bởi loại hình này còn tương đối trẻ.

Nếu Thư pháp Hán có lịch sử lâu đời cùng hệ thống lý luận và thực hành phong phú, Thư pháp Quốc ngữ vẫn đang trong quá trình hình thành và hoàn thiện. Trong khi hoạt động thực hành đã có những bước phát triển, các vấn đề về lý luận, tiêu chí nghệ thuật và nguyên tắc ứng dụng vẫn cần tiếp tục được nghiên cứu.

Từ đó, tọa đàm không chỉ bàn về việc viết chữ đẹp mà hướng tới những vấn đề căn bản hơn: Thế nào là một tác phẩm Thư pháp Quốc ngữ; đâu là những tiêu chí về nghệ thuật; nội dung nào phù hợp khi đặt trong không gian Phật giáo; việc sử dụng Thư pháp Quốc ngữ tại chùa cần những nguyên tắc nào để vừa bảo đảm tính thẩm mỹ, vừa truyền tải chính xác nội dung?

Theo ông Trần Đức, một tác phẩm thư pháp trước hết cần có yếu tố tinh thần. Viết chữ đẹp chủ yếu tạo nên vẻ đẹp về hình thức của con chữ, trong khi thư pháp còn là quá trình người viết gửi cảm xúc, trạng thái và cách cảm nhận của mình vào tác phẩm thông qua bút lông, mực nước và chất liệu giấy truyền thống. Vì vậy, bên cạnh bố cục, đường nét hay màu sắc, giá trị của tác phẩm còn được thể hiện ở yếu tố tinh thần mà người viết gửi gắm. Khi đặt trong không gian Phật giáo, yếu tố này càng được chú trọng bởi tác phẩm không chỉ hướng tới giá trị thưởng lãm mà còn gắn với nội dung được thể hiện.

Từ góc nhìn này, Thư pháp Quốc ngữ có thể trở thành một phương tiện giúp người xem tiếp cận trực tiếp với nội dung Phật giáo. Khi người dân có khả năng đọc và hiểu những câu kinh, lời dạy của chư Phật, chư Tổ bằng tiếng Việt, họ có thể chủ động tìm hiểu nội dung thay vì chỉ tiếp nhận thông qua sự diễn giải của người khác.

Theo ông Trần Đức, việc sử dụng tiếng Việt cũng có thể mở ra một cách tiếp cận gần gũi hơn với người trẻ. Trong đời sống hiện đại, khi việc tiếp nhận các giá trị truyền thống có nhiều thay đổi, những nội dung được thể hiện bằng ngôn ngữ quen thuộc có thể giúp người trẻ dễ dàng đọc, tìm hiểu và tiếp cận hơn với các giá trị văn hóa, tinh thần.