Gạo Việt vẫn chạy theo ... thành tích

Xuất khẩu gạo vẫn chạy theo sản lượng.

Nhà nông thiệt thòi

Theo nhận định của giới chuyên gia, trong vòng 30 năm đổi mới (từ năm 1986 đến nay), tăng trưởng kinh tế nông nghiệp của Việt Nam đã diễn ra mạnh mẽ. Xuất khẩu các sản phẩm nông sản đem lại nguồn thu lớn cho ngân sách.

Đặc biệt, 30 năm qua, xuất khẩu gạo đã liên tục gia tăng về sản lượng khiến cho Việt Nam từ một nước phải nhập khẩu gạo đã vươn lên trở thành quốc gia đảm bảo về an ninh lương thực và có sản lượng gạo xuất khẩu đứng trong top đầu thế giới.

Từ mức xuất khẩu 1,99 triệu tấn gạo hồi năm 1995, khối lượng gạo xuất khẩu đã tăng lên mức 3,48 triệu tấn vào năm 2000 và 8,02 triệu tấn vào năm 2012. Kim ngạch xuất khẩu gạo đã tăng từ mức 854,6 triệu USD năm 1996 lên mức 3,678 tỷ USD vào năm 2012.

Tuy nhiên, trong vòng 3 năm trở lại đây, kim ngạch xuất khẩu gạo của nước ta bắt đầu sụt giảm. Năm 2013, cả nước chỉ xuất khẩu được gần 6,6 triệu tấn gạo, giảm hơn 1,4 triệu tấn (tức giảm 17,76%) so với năm 2012, kim ngạch đạt gần 2,93 tỷ USD (giảm 20,36%).

Bước sang năm 2014, khối lượng gạo xuất khẩu tháng 10 năm 2014 ước đạt 669 nghìn tấn với giá trị 317 triệu USD đưa khối lượng xuất khẩu gạo 10 tháng năm 2014 ước đạt 5,68 triệu tấn và 2,59 tỷ USD, giảm 2,7% về khối lượng, nhưng lại tăng 1,2% về giá trị so với cùng kỳ năm 2013.

Còn qua 10 tháng đầu năm 2015, xuất khẩu gạo đạt 5, 32 triệu tấn, giá trị đạt 2,26 tỷ USD, giảm 4,6% về khối lượng và 11,7% về giá trị so với cùng kỳ năm trước.

Đáng nói là, ngành lúa gạo với những bước tiến ngoạn mục, kim ngạch xuất khẩu trong top “tỷ đô”, sản lượng lúa gia tăng một cách nhanh chóng theo từng năm… song điều này lại không có tác động tích cực đến đời sống của người nông dân.

Họ vẫn phải đối diện với những khó khăn, bấp bênh do chính nghề nông mang lại: Thiên tai địch họa, được mùa rớt giá… đời sống của người nông dân chưa được khấm khá. Mặt khác, việc chúng ta quá chú trọng chạy theo sản lượng đã dẫn đến thực trạng, lúa gạo Việt Nam không có thương hiệu, tên tuổi trên thị trường thế giới, xuất khẩu nhiều, nhưng giá trị lại không cao. Đây thực sự là thiệt thòi lớn cho hạt gạo Việt Nam.

Loại bỏ tư duy thành tích

Giới chuyên gia kinh tế cho rằng, thực tế nói trên là kết quả của một thời gian dài, chúng ta theo đuổi tư duy “duy trì sản lượng lúa gạo liên tục để đảm bảo an ninh lương thực dồi dào và xuất khẩu số lượng lớn”.

Theo TS Phạm Quang Diệu, Phó Trưởng phòng Kinh tế Nông thôn, Viện Kinh tế Việt Nam, chính tư duy này khiến ngành lúa gạo của Việt Nam có thể đang phải trả giá về “chi phí cơ hội” ngày càng đắt đỏ, khi chúng ta phải bỏ một nguồn lực đất đai lớn cho sản xuất lúa gạo.

Dường như, với những gì đang diễn ra hiện nay, ngành lúa gạo đang có khuynh hướng thiên về thành tích xuất khẩu gạo hơn là những mục đích khác.

Mặc dù ghi nhận những thành tựu của ngành nông nghiệp, trong đó đặc biệt là sự phát triển của ngành lúa gạo trong 30 năm đổi mới, song TS Phạm Quang Diệu cũng thẳng thắn nêu quan điểm, các động lực tăng trưởng của khu vực nông nghiệp cũng đã đến hạn, bắt đầu bộc lộ những yếu kém về năng lực ngày một rõ rệt hơn trước sức ép cạnh tranh của sân chơi toàn cầu hóa.

Bởi vậy, vị chuyên gia ngành lúa gạo cho rằng, đã đến lúc cần phải cải thiện tư duy, không nên coi thành tích xuất khẩu lúa gạo là vấn đề ưu tiên, thay vào đó, cần giải phóng nguồn lực đất đai.

“Việc giải phóng một diện tích lớn đất trồng lúa sẽ tạo nguồn lực mới giúp đa dạng hóa kinh doanh khu vực nông thôn vào các lĩnh vực đem lại thu nhập cao hơn. An ninh lương thực cũng như thành tích xuất khẩu gạo khi không còn là một ưu tiên quan trọng sẽ giúp ngành nông nghiệp Việt Nam tạo thêm các cơ hội phát triển mới” – TS Diệu nhận định.

Giới chuyên gia kinh tế cũng cho rằng, xu hướng đẩy mạnh tối đa lượng xuất khẩu gạo như là một thành tích lớn cho tăng trưởng thương mại trước đây đã không còn phù hợp ở thời điểm hiện nay.

Lý do được TS Nguyễn Đức Thành, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Kinh tế và Chính sách đã từng nêu lên, đó là gạo của Việt Nam đang còn được trợ cấp rất nhiều, bởi vậy, khi quá chú trọng chạy theo sản lượng, xuất khẩu ồ ạt, vô hình trung chúng ta lại trợ cấp cho chính người tiêu dùng nước ngoài.

Đã đến lúc cần thay đổi tư duy, thận trọng đối với chiến lược xuất khẩu gạo, bởi quá chú trọng về sản lượng cũng đồng nghĩa, ngành lúa gạo sẽ tự đẩy mình vào thế khó như thực tế đã và đang diễn ra.