Giá trị văn bằng nằm ở học thật, chất lượng thật

Bộ GDĐT vừa yêu cầu các trường đại học (ĐH) rà soát chương trình đào tạo văn bằng 2, đặc biệt là ngành Ngôn ngữ Anh, kiểm soát tình trạng học dồn, học vượt và chấn chỉnh hoạt động kiểm tra, đánh giá từ xa.

Theo đó, công văn số 7552/BGDĐT-GDĐH được Bộ GDĐT ban hành mới đây nhằm rà soát, siết chặt kỷ cương đào tạo văn bằng 2 (đặc biệt là ngành Ngôn ngữ Anh) và đào tạo từ xa. Những yêu cầu như: đảm bảo tối thiểu 120 tín chỉ, khống chế học dồn/học vượt, trần 50% trọng số điểm cho đánh giá từ xa, cùng chế tài xử lý gian lận AI... là phản ứng cần thiết trước thực trạng thương mại hóa giáo dục kéo dài.

Tại cuộc họp mới đây nhất về công tác quản lý đào tạo văn bằng 2, đào tạo từ xa ngành ngôn ngữ Anh và chứng chỉ ngoại ngữ, Bộ GDĐT thông tin, quy mô đào tạo từ xa ngành ngôn ngữ Anh tăng từ 32.489 người năm 2023 lên 52.129 người năm 2025. Năm 2026, các cơ sở đào tạo đăng ký 38.224 chỉ tiêu đào tạo từ xa ngành ngôn ngữ Anh, 5.810 chỉ tiêu văn bằng 2 chính quy và 6.534 chỉ tiêu văn bằng 2 vừa làm vừa học. Riêng nhóm văn bằng 2 vừa làm vừa học, số chỉ tiêu đăng ký tăng 68,6% so với năm 2025.

Vụ Giáo dục ĐH cho hay, tốc độ tăng quy mô đặt ra yêu cầu đối chiếu số lượng người học với năng lực tổ chức đào tạo của từng cơ sở, từ đội ngũ giảng viên, học liệu số, hệ thống quản lý học tập đến điều kiện thực hành và đánh giá bốn kỹ năng nghe, nói, đọc, viết. Đối với văn bằng thứ hai, việc công nhận, chuyển đổi tín chỉ từ chương trình đã học phải có căn cứ đối với từng người học và bảo đảm yêu cầu về chuẩn đầu ra. Vụ Giáo dục ĐH đề xuất kiểm tra chuyên đề, ưu tiên các cơ sở có quy mô lớn hoặc tăng nhanh. Đồng thời đề xuất xây dựng chuẩn chương trình đào tạo ngành Ngôn ngữ Anh, áp dụng thống nhất chuẩn đầu ra giữa các hình thức, phương thức đào tạo và nghiên cứu yêu cầu năng lực ngoại ngữ đầu ra tối thiểu bậc 5, tương đương trình độ C1.

Việc Bộ GDĐT siết quản lý, ngăn gian lận khi học văn bằng 2 nhằm rà soát chuẩn đầu ra, ngăn học dồn, học vượt; đồng thời siết đào tạo từ xa, xử lý nghiêm gian lận bằng AI. Tuy nhiên, vấn đề cũng cần nhìn cho thấu đáo hơn là các biện pháp can thiệp mang tính hành chính này liệu đã chạm tới gốc rễ của bài toán chất lượng trong đào tạo.

Mục tiêu của quy định khống chế khối lượng học tập (không vượt quá 3/2 tiến độ trung bình) nhằm chặn đứng tình trạng "mua – bán" bằng cấp thông qua hình thức học cấp tốc. Song, đối tượng học văn bằng 2 phần lớn là người đi làm, đã sở hữu năng lực tự học và nền tảng đại học trước đó. Trong khi, bản chất của đào tạo từ xa là xóa nhòa khoảng cách địa lý và tối ưu hóa thời gian. Thay vì áp trần cứng nhắc, cơ quan quản lý cần ban hành chuẩn kỹ thuật kiểm định.

Việc Bộ GDĐT nhấn mạnh chấn chỉnh văn bằng 2 Ngôn ngữ Anh phơi bày một nghịch lý tồn tại nhiều năm: nhu cầu bằng cấp ảo sinh ra từ quy định hành chính. Nhiều cơ quan, đơn vị vẫn dùng văn bằng 2 Ngôn ngữ Anh như "tấm kim bài" miễn trừ chứng chỉ ngoại ngữ khi thi tuyển công chức, nâng ngạch hoặc xét học hàm, học vị.

Chừng nào các tiêu chuẩn tuyển dụng và bổ nhiệm còn nặng tính hình thức, thì thị trường cung – cầu văn bằng "đường tắt" vẫn âm thầm tìm kẽ hở để tồn tại. Siết đào tạo ở trường ĐH chỉ là giải pháp ở khâu cung; chấn chỉnh quy chế tuyển dụng và kiểm tra năng lực ngoại ngữ thực tế tại cơ quan sử dụng lao động mới là giải pháp triệt để ở khâu cầu.

Các chuyên gia khuyến nghị, công tác đào tạo cần công khai và kiểm định độc lập. Bao gồm bắt buộc các trường công khai tỷ lệ miễn trừ tín chỉ, dữ liệu sinh viên trúng tuyển và chuẩn đầu ra trên cổng thông tin để xã hội giám sát. Về chế tài kinh tế và đình chỉ tuyển sinh, cần phạt nặng và tước giấy phép đào tạo các đơn vị có hành vi liên kết tuyển sinh "chui" hoặc thả nổi kiểm tra, đánh giá.