Giải bài toán cảnh báo sớm thiên tai
Nửa đầu năm 2026, thế giới liên tiếp chứng kiến nhiều hiện tượng thời tiết cực đoan, từ nắng nóng kỷ lục, cháy rừng, mưa lũ đến bão tuyết và giá rét, gây thiệt hại nặng nề về người và tài sản trên nhiều châu lục. Theo Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO), biến đổi khí hậu đang khiến các hiện tượng thời tiết cực đoan xảy ra thường xuyên và dữ dội hơn, đặt ra yêu cầu cấp bách phải nâng cao năng lực dự báo và xây dựng hệ thống cảnh báo sớm nhằm giảm thiểu rủi ro
Lỗ hổng cảnh báo sớm
Trong thông cáo đầu năm 2026, Tổng Thư ký WMO Celeste Saulo cảnh báo: “Sự gia tăng nhiệt độ toàn cầu trong dài hạn sẽ khiến các hiện tượng thời tiết cực đoan xảy ra thường xuyên và dữ dội hơn”. Bà cho rằng các quốc gia cần nâng cao độ chính xác và tính kịp thời của dự báo thời tiết, bởi số người chịu ảnh hưởng bởi các thảm họa liên quan đến thời tiết và khí hậu vẫn tiếp tục gia tăng qua từng năm.
Tuy nhiên, nhiều nghiên cứu quốc tế cho thấy điểm yếu lớn nhất hiện nay không còn nằm ở công nghệ dự báo mà ở khả năng đưa cảnh báo đến đúng người và giúp họ hành động kịp thời. Theo một nghiên cứu quốc tế công bố năm 2026 về mô hình trí tuệ nhân tạo (AI) Climate RADAR, khoảng cách giữa “nhận được cảnh báo” và “thực hiện hành động” vẫn là điểm yếu lớn của nhiều hệ thống cảnh báo sớm. Trong thử nghiệm của nhóm nghiên cứu, khi chỉ nhận được thông báo về nguy cơ ngập lụt, chỉ khoảng 42% người tham gia thực hiện hành động trong vòng 20 phút.
Thực trạng này càng rõ nét tại các quốc gia dễ bị tổn thương. Theo Văn phòng Liên hợp quốc (LHQ) về Giảm nhẹ rủi ro thiên tai (UNDRR), những nước chịu ảnh hưởng của xung đột và bất ổn là nơi dễ tổn thương nhất trước biến đổi khí hậu nhưng lại có tỷ lệ bao phủ hệ thống cảnh báo sớm thấp nhất thế giới. Nhiều quốc gia đã có năng lực dự báo nhưng vẫn thiếu hạ tầng viễn thông, thiếu cơ chế truyền tải thông tin và chưa tạo được niềm tin để người dân kịp thời hành động.
Tại châu Phi, nơi chịu tác động nặng nề của biến đổi khí hậu, khoảng 60% dân số vẫn chưa được tiếp cận hệ thống cảnh báo sớm hiệu quả. Theo nghiên cứu “Thu hẹp khoảng trống cảnh báo sớm ở châu Phi: Dự báo thời tiết bằng AI phục vụ phòng ngừa thiên tai”, trong giai đoạn 1970-2019, các thảm họa liên quan đến thời tiết, khí hậu và nguồn nước đã khiến 731.747 người thiệt mạng qua 1.695 sự kiện. Riêng giai đoạn 2021-2025, gần 29.000 người tử vong và hơn 221 triệu người bị ảnh hưởng. Đầu năm 2026, dù Cơ quan Khí tượng Nam Phi đã phát cảnh báo lũ ở mức Red Level 10 (mức cảnh báo cao nhất), việc sơ tán tại nhiều khu vực vẫn diễn ra chậm, cho thấy dự báo chính xác vẫn chưa đủ nếu cảnh báo không được chuyển hóa thành hành động.
Một thách thức khác là khả năng tiếp cận thông tin. Theo sáng kiến “Cảnh báo sớm cho tất cả” của LHQ, hiện vẫn còn khoảng 173 triệu người trên thế giới sống ngoài vùng phủ sóng di động từ 2G trở lên, đồng nghĩa với việc họ không thể nhận cảnh báo qua điện thoại. Vì vậy, bài toán của hệ thống cảnh báo sớm ngày nay cần bảo đảm mọi người đều nhận được cảnh báo kịp thời và có đủ thông tin để hành động.
Hướng tới cảnh báo thông minh
Trước những thách thức của biến đổi khí hậu, nhiều quốc gia và tổ chức quốc tế đang xây dựng hệ thống cảnh báo sớm lấy con người làm trung tâm, bảo đảm thông tin đến đúng người, đúng thời điểm và giúp họ kịp thời ứng phó.
Australia là một trong những quốc gia đi đầu trong đổi mới công nghệ cảnh báo. Sau thảm họa cháy rừng “Black Summer” giai đoạn 2019-2020, nước này đang phát triển hệ thống cảnh báo khẩn cấp quốc gia AusAlert, thay thế dần hình thức gửi tin nhắn SMS bằng công nghệ Cell Broadcast. Khác với SMS phải gửi đến từng số điện thoại, Cell Broadcast phát cảnh báo trực tiếp từ trạm phát sóng đến tất cả thiết bị đang có mặt trong khu vực nguy hiểm gần như theo thời gian thực. Hệ thống còn có thể phát âm thanh cảnh báo ngay cả khi điện thoại ở chế độ im lặng, hiển thị thông báo toàn màn hình và xác định khu vực cảnh báo với độ chính xác cao, giúp người dân tiếp cận thông tin nhanh hơn trong những tình huống khẩn cấp.
Cùng với đó, AI đang mở ra hướng phát triển mới cho các hệ thống cảnh báo sớm. AI ứng dụng trong sáng kiến “Cảnh báo sớm cho tất cả” giúp xác định những khu vực chưa thể tiếp cận cảnh báo thông qua Bản đồ kết nối cảnh báo sớm. Việc kết hợp dữ liệu dân cư, vùng phủ sóng viễn thông và nguy cơ thiên tai giúp các quốc gia ưu tiên đầu tư hạ tầng, lựa chọn phương thức truyền thông phù hợp và mở rộng khả năng bảo vệ các cộng đồng dễ bị tổn thương.
Không chỉ đổi mới công nghệ, nhiều quốc gia còn chuyển sang xây dựng hệ thống cảnh báo sớm đa thiên tai thay vì phát triển riêng lẻ cho từng loại hình thiên tai. Theo UNDRR, một hệ thống hiệu quả phải dựa trên bốn trụ cột gồm: hiểu rõ rủi ro; quan trắc và dự báo; truyền tải cảnh báo; và năng lực ứng phó của cộng đồng. Morocco là một trong những quốc gia mới nhất triển khai mô hình này, với sự phối hợp của nhiều cơ quan, tổ chức nhằm xây dựng hệ thống cảnh báo lấy người dân làm trung tâm.
Ở cấp độ quốc tế, WMO đang vận hành Trung tâm Thông tin Thời tiết nguy hiểm (SWIC) nhằm chuẩn hóa và chia sẻ dữ liệu cảnh báo theo thời gian thực giữa các cơ quan khí tượng quốc gia. Đây được xem là nền tảng quan trọng để hình thành mạng lưới cảnh báo toàn cầu, hỗ trợ sáng kiến “Cảnh báo sớm cho tất cả”, hướng tới mục tiêu đến cuối năm 2027, mọi người trên thế giới đều được bảo vệ bởi hệ thống cảnh báo sớm hiệu quả.
Biến đổi khí hậu đang đặt ra yêu cầu cấp bách phải nâng cao năng lực cảnh báo sớm trước thiên tai. Một hệ thống hiệu quả vừa dự báo chính xác vừa bảo đảm cảnh báo phủ tới các khu vực có nguy cơ và giúp cộng đồng hành động kịp thời để giảm thiểu thiệt hại.