Giảm gánh nặng học phí đại học

Ghi nhận thực tế cho thấy, hiện tại học phí năm học 2026-2027 của các trường đại học (ĐH) phổ biến 20-35 triệu đồng/năm. Các chương trình chất lượng cao, tiên tiến và trường tư thường có học phí cao hơn, chủ yếu trên 50 triệu đồng/năm. Nhóm có mức thu dưới 20 triệu thường là các trường chưa tự chủ.

Trong 3 năm qua, học phí ĐH đều tăng. Theo Nghị định số 97 (năm 2023) của Chính phủ, mức cao nhất được thu ở các ĐH công lập chưa tự chủ năm học này là 1,71 - 3,5 triệu đồng mỗi tháng, cao hơn khoảng 11% so với năm học trước. Ở các trường tự đảm bảo chi thường xuyên (tự chủ), học phí có thể gấp 2,5 lần. Với chương trình đã được kiểm định, các trường tự xác định học phí.

Trước áp lực tài chính với người học, tuần qua Bộ GDĐT đã có công văn, yêu cầu rà soát, chấn chỉnh việc thực hiện quy định về học phí trong các cơ sở giáo dục ĐH. Theo đó, Bộ GDĐT đề nghị các cơ sở giáo dục ĐH rà soát mức thu học phí năm học 2026-2027 đối với từng trình độ, ngành và chương trình đào tạo. Đối với các ngành, chương trình có mức học phí cao hoặc mức tăng học phí lớn so với năm học trước, cơ sở giáo dục ĐH rà soát kỹ căn cứ xác định mức thu, chi phí đào tạo, điều kiện bảo đảm chất lượng và tác động của mức học phí đến người học. Bộ GDĐT yêu cầu hạn chế việc điều chỉnh tăng học phí ở mức cao, đột ngột; bảo đảm hài hòa giữa yêu cầu nâng cao chất lượng đào tạo và khả năng tiếp cận giáo dục ĐH của người học. Theo đó, học phí được thu định kỳ hằng tháng; trường hợp người học tự nguyện, trường có thể thu một lần cho cả học kỳ hoặc năm học. Học phí ĐH được thu tối đa 10 tháng/năm. Nếu thu theo tín chỉ, tổng học phí của cả khóa học không được vượt mức quy định khi thu theo năm học.

Quyết định này ngay lập tức nhận được sự đồng tình từ phụ huynh và sinh viên. Song dưới góc độ quản trị ĐH và hoạch định chính sách, câu chuyện thu học phí theo tháng và bài toán tự chủ ĐH tiếp tục đặt ra một mối quan tâm: Liệu đây có phải giải pháp tình thế?

Về mặt an sinh xã hội, giải pháp thu học phí theo tháng mang giá trị nhân văn rõ nét. Đối với đại bộ phận gia đình có thu nhập trung bình hoặc phụ thuộc vào tiền lương hằng tháng, việc phải chi trả một khoản tiền cục bộ 15-30 triệu đồng ngay đầu mỗi học kỳ thường đẩy họ vào thế bị động, thậm chí phải tìm đến các nguồn vay nặng lãi. Việc chia nhỏ nghĩa vụ tài chính theo từng tháng giúp các hộ gia đình dễ dàng cân đối thu - chi, giảm áp lực thanh khoản đột ngột. Đây là bước đệm cần thiết giúp sinh viên có hoàn cảnh khó khăn duy trì cơ hội tiếp cận giáo dục ĐH, hạn chế nguy cơ bỏ học giữa chừng vì biến cố tài chính ngắn hạn.

Tuy nhiên, khi đi vào thực tế triển khai, chính sách này đặt các cơ sở giáo dục ĐH trước nhiều áp lực vận hành. Đó là việc tăng chi phí quản lý hành chính: Thay vì 2-3 đợt đối soát mỗi năm, phòng tài vụ và hệ thống công nghệ thông tin của nhà trường phải vận hành chu kỳ thu, đối soát, gửi thông báo và xử lý nợ đọng liên tục 10 lần mỗi năm. Điều này làm tăng chi phí quản trị và nhân sự vận hành. Cùng đó, bản chất của đào tạo tín chỉ là sự linh hoạt. Sinh viên đăng ký khối lượng học tập khác nhau theo từng kỳ (kể cả kỳ phụ, kỳ hè) và có thể rút bớt hoặc đăng ký thêm học phần. Việc chia đều tổng học phí toàn khóa hoặc cả năm theo từng tháng đòi hỏi thuật toán quản lý phức tạp nhằm đối trừ liên tục giữa học phí tạm thu và số tín chỉ thực học.

Thu học phí theo tháng suy cho cùng chỉ là biện pháp kỹ thuật nhằm điều tiết dòng tiền. Để giải quyết bài toán hài hòa giữa tự chủ ĐH và cơ hội tiếp cận giáo dục công bằng, cần tập trung vào các giải pháp căn cơ: Công khai cấu trúc định giá đào tạo, tự chủ ĐH không thể đồng nghĩa với việc thả nổi mức thu; Hiện đại hóa hạ tầng thanh toán, cần chuẩn hóa hệ thống quản trị tài chính số, giảm thiểu tối đa gánh nặng hành chính thủ công cho nhà trường. Nhà nước cần mở rộng gói tín dụng ưu đãi học tập với lãi suất thấp, thời hạn hoàn trả dài hạn sau khi tốt nghiệp. Khi hệ thống tài chính vi mô dành cho sinh viên phát triển đủ mạnh, người học sẽ có công cụ tự điều tiết chi phí mà không làm xáo trộn quy trình vận hành của các trường.