Giáo dục STEM: Hướng tới xanh hóa, thông minh hóa các giá trị phát triển
Theo các chuyên gia, STEM không chỉ là câu chuyện về các môn học hay kiến thức riêng lẻ, mà là cách tiếp cận nhằm phát triển toàn diện năng lực học sinh, bao gồm tư duy phản biện, tư duy sáng tạo và kỹ năng giải quyết vấn đề. STEM thúc đẩy tư duy bậc cao, là cầu nối giữa khoa học và cuộc sống, giúp việc học trở nên thực chất, ý nghĩa hơn, đồng thời giúp học sinh hiểu được “vì sao phải học”.
Tránh học STEM hình thức
Bộ Giáo dục và Đào tạo (GDĐT) vừa tổ chức hội thảo Giáo dục STEM – Định hướng đào tạo nhân lực từ trường phổ thông. Đây là hoạt động nằm trong khuôn khổ chương trình tổ chức Cuộc thi nghiên cứu khoa học, kỹ thuật cấp quốc gia dành cho học sinh trung học cơ sở và trung học phổ thông năm học 2025-2026.
Theo ông Thái Văn Tài- Vụ trưởng Vụ Giáo dục Phổ thông (Bộ GDĐT), trong bối cảnh mới, phát triển STEM trong giáo dục, đào tạo, đặc biệt là giáo dục phổ thông được đề cập, nhấn mạnh tại nhiều chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước, đặc biệt tại các Nghị quyết số 71-NQ/TW, Nghị quyết số 57-NQ/TW, Nghị quyết số 248/2025/QH15.
Việc phát triển giáo dục STEM trong các trường phổ thông có đầy đủ căn cứ chính trị, căn cứ pháp lý, có nhiều cơ hội để giải quyết những khó khăn về triển khai STEM trong các nhà trường hiện nay.
Mặc dù giáo dục STEM đã được quan tâm, chú trọng trong các nhà trường nhưng hiện nay theo thống kê vẫn có khoảng 60-65% học sinh phổ thông lựa chọn tổ hợp khoa học xã hội, nguồn nhân lực chất lượng cao khối ngành khoa học, kỹ thuật luôn thiếu. Do đó, định hướng STEM ở nhân lực từ trường phổ thông là điều cần thiết. Chính vì lẽ đó, ông Thái Văn Tài nêu quan điểm, Hội thảo không bàn STEM là gì, mà bàn về những định hướng, những giải pháp hiệu quả, triển khai giáo dục STEM như thế nào từ trường phổ thông để đáp ứng yêu cầu bối cảnh mới, yêu cầu về nguồn nhân lực chất lượng cao.
Chia sẻ tại hội thảo, GS.TS Lê Anh Vinh, Viện trưởng Viện Khoa học giáo dục Việt Nam thẳng thắn nhìn nhận, mặc dù các trường đã nỗ lực thúc đẩy STEM nhằm tăng cường trải nghiệm cho học sinh, nhưng vẫn tồn tại tình trạng là các tiết học STEM còn mang tính hình thức, giống như các tiết thủ công. Hiện nay, hoạt động STEM ở nhiều trường chủ yếu dừng ở mức học thuộc - lặp lại, thiếu tư duy bậc cao, thiếu gắn kết với thực tiễn và còn phân mảnh trong thiết kế nội dung, hoạt động.
Theo GS.TS Lê Anh Vinh, cần nhìn nhận thẳng thắn những hạn chế này để có giải pháp cải thiện, bởi cơ hội đã đến khi công nghệ ngày càng phát triển; tuy nhiên, công nghệ chỉ là công cụ. Công nghệ chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được thiết kế có chủ đích, đặt trên nền tảng sư phạm vững chắc và được dẫn dắt bởi đội ngũ giáo viên có năng lực.
Xây dựng hệ sinh thái STEM ngay từ bậc học phổ thông
Chương trình GDPT 2018 mở ra cơ hội học tập linh hoạt cho học sinh và các nhà trường, trong đó, STEM trở thành hoạt động giáo dục chính thức. Tuy nhiên, việc dạy và học STEM như thế nào để thực sự phát triển nguồn nhân lực trong tương lai vẫn là vấn đề còn nhiều trăn trở.
PGS.TS Chu Cẩm Thơ, Phó Tổng giám đốc Đại học Phenikaa nhấn mạnh: “STEM là nền tảng cho đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số quốc gia, và nguồn lực con người chính là yếu tố trung tâm của quá trình phát triển này”.
Hiện nay, nhu cầu nhân lực STEM tăng nhanh nhưng khả năng đào tạo tại Việt Nam còn hạn chế. Theo thống kê của TopDev, đến năm 2025, sự chênh lệch giữa năng lực sinh viên tốt nghiệp và nhu cầu doanh nghiệp có thể khiến Việt Nam thiếu từ 150.000 đến 200.000 nhân sự công nghệ thông tin mỗi năm. Các lĩnh vực thiếu hụt lớn gồm AI, dữ liệu, kỹ thuật và công nghệ số.
Theo PGS.TS Chu Cẩm Thơ, giáo dục STEM cần bắt đầu từ bậc phổ thông, trong đó mục tiêu giáo dục phải chuyển mạnh sang phát triển năng lực người học, hướng tới phát triển bền vững trong dài hạn. Tiếp đó, các cơ sở giáo dục đại học với các chương trình, hệ sinh thái nhằm trở thành “đường băng” cho sự phát triển giáo dục STEM, hướng đến tạo ra giá trị xã hội trong tương lai.
Giáo dục STEM không chỉ dừng lại ở việc trang bị kiến thức, kỹ năng về khoa học, kỹ thuật, công nghệ mà còn hướng tới “xanh hóa”, “thông minh hóa” các giá trị phát triển, đòi hỏi học sinh phải được trải nghiệm và thực hành. Theo đó, phát triển nhân lực STEM trong bối cảnh mới cần gắn với ba trụ cột: Năng lực chuyên môn (hard skills), tư duy đổi mới (mindset) và đạo đức công nghệ (ethics).
Lưu ý trong triển khai, ông Lê Anh Vinh cho rằng, công nghệ chỉ phát huy tác dụng khi được đặt trên một nền tảng sư phạm vững chắc. AI là công cụ để giải quyết các vấn đề giáo dục, không phải là giải pháp tự thân. Thay vì lo sợ AI thay thế giáo viên, các quốc gia thành công tập trung vào việc đào tạo và trao quyền để giáo viên làm chủ công nghệ, chuyển đổi vai trò sang người hướng dẫn. Việc xây dựng khung pháp lý và hướng dẫn đạo đức rõ ràng là điều kiện tiên quyết trước khi triển khai AI ở quy mô rộng, đảm bảo an toàn dữ liệu và sự phát triển lành mạnh của học sinh.
