Giáo dục Việt Nam - Một vài kiến nghị

Mục tiêu của GD là hài hòa giữa dạy chữ và dạy người.

1. Chúng ta đáng tự hào hay đáng lo lắng về thực trạng nền giáo dục nước nhà?

Rất nhiều điểm đáng tự hào. Bên cạnh tình trạng hiếu học muốn tiếp tục học lên cao của đa số thanh thiếu niên nước ta, bên cạnh lòng yêu nghề mến trẻ của hầu hết các thày cô giáo, còn có tố chất thông minh của một bộ phận không nhỏ học sinh, sinh viên Việt Nam.

Nhìn vào bảng trên ta thấy mặc dầu chỉ số GDP tính theo đầu người của nước ta còn rất thấp. Vậy mà chỉ số PISA lại ngang hàng với những nước có nền giáo dục phát triển như Phần Lan, Thuỵ Sĩ… Trong số 8 quốc gia đang phát triển tham gia vào bài thi PISA, Việt Nam là quốc gia có GDP bình quân đầu người thấp nhất, ở mức 4.098 USD/năm. Tuy nhiên, điều đặc biệt là sinh viên Việt Nam lại đạt điểm số cao hơn các nước khác.

Về Chương trình nghiên cứu toán học và khoa học quốc tế TIMMS, chuyên gia Abjijeet Singh sau khi xem xét kết quả bài thi TIMMS đã nhận ra rằng: Trẻ em Việt Nam thể hiện tốt hơn so với bạn bè cùng trang lứa ở những quốc gia đang phát triển khác dù mới 5 tuổi và khoảng cách này đang dần được nới rộng hơn sau mỗi năm. Ông đánh giá “Một năm học tiểu học tại Việt Nam đạt hiệu quả hơn về mặt tiếp thu các kỹ năng so với cấp độ tương tự tại Peru hay Ấn Độ”.

Những kết quả ấy là một căn cứ đáng tin cậy cho việc đánh giá thực trạng giáo dục phổ thông ở Việt Nam, khiến cho không ít người Việt Nam tin tưởng và tự hào về những chính sách giáo dục của chúng ta, về trình độ, năng lực giáo dục và tâm huyết của đội ngũ các thầy cô giáo cũng như hiệu quả của công tác quản lý giáo dục ở trường phổ thông. Kết quả ấy còn là cơ sở khoa học để Bộ GD - ĐT lựa chọn các mô hình giáo dục phù hợp, tổng kết và đánh giá thực tiễn giáo dục từ nhiều năm trước để phát huy những thành tựu đã đạt được và tiếp tục cải tiến, đổi mới phương pháp giáo dục nhằm đạt tới kết quả và hiệu quả cao hơn.

Vậy tại sao Đảng phải chủ trương đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục, đào tạo, phát triển nguồn nhân lực, xác định đây là một kế sách, quốc sách hàng đầu, tiêu điểm của sự phát triển, mang tính đột phá, khai mở con đường phát triển nguồn nhân lực Việt Nam trong thế kỷ XXI, khẳng định triết lý nhân sinh mới của nền giáo dục nước nhà “dạy người, dạy chữ, dạy nghề”?

Đây không phải là những sửa đổi, điều chỉnh đơn lẻ, cục bộ mà phải đụng đến bản chất của hệ thống giáo dục, làm thay đổi căn bản về chất cả hệ thống giáo dục, đưa lên một trình độ mới với hiệu quả hơn , chất lượng cao hơn. Đây là đổi mới tư duy về sứ mạng của giáo dục. Là đổi mới quan điểm phát triển giáo dục. Là đổi mới mục tiêu giáo dục. Là đổi mới và lành mạnh hoá môi trường giáo dục. Là đổi mới cơ chế phát triển giáo dục. Là đổi mới động lực, nguồn lực phát triển giáo dục. Và là đổi mới tổ chức chỉ đạo quá trình Đổi mới giáo dục.

2. Để thực hiện quá trình Đổi mới giáo dục Bộ GD - ĐT đã ưu tiên vào việc thí điểm triển khai Dự án Mô hình trường học mới tại Việt Nam GPE-VNEN (Global Partnership for Education-Vietnam Escuela Nueva), khởi nguồn từ Colombia. Ở nước này đây là dự án để dạy trong những lớp ghép ở vùng miền núi khó khăn theo nguyên tắc lấy học sinh làm trung tâm. Quản lý lớp học là Hội đồng tự quản HS, các Ban trong lớp do HS tự nguyện xung phong, cần sự tư vấn , khích lệ, giám sát của giáo viên, phụ huynh. Hội đồng tự quản HS gồm 1 Chủ tịch, 2 Phó chủ tịch, và các Ban (học tập, quyền lợi, sữ khoẻ, vệ sinh,văn nghệ, thể dục, thư viện, đối ngoại...).

Rất nhiều thầy giáo và phụ huynh băn khoăn: Vì sao trên 200 quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới, với nhiều nền giáo dục tiên tiến, vậy mà ta lại lấy mô hình Colombia - một nước nhỏ và nghèo ở Nam Mỹ?

Có quá nhiều ý kiến khác nhau trong quá trình triển khai khá rộng lớn Dự án này. Đã đến lúc nhất thiết cần nghe phản biện của các hiệu trưởng, các thầy cô giáo, các phụ huynh và đông đảo học sinh. Cần đặt ra câu hỏi:”Ai sẽ chịu trách nhiệm khi Dự án không đạt được các yêu cầu như mong muốn?”

Qua các phương tiện truyền thông chúng ta biết Hà Tĩnh quyết định dừng triển khai mô hình trường học mới VNEN trên 100% các trường tiểu học và THCS ở địa bàn toàn tỉnh (!). Hà Giang cũng quyết định dừng nhân rộng mô hình trường hợp mới VNEN.

Nhiều phụ huynh ở trường THCS Đất Đỏ ở Bà Rịa -Vũng Tàu nhất quyết xin rút con khỏi các lớp theo mô hình VNEN cho nên Vũng Tàu cũng kiến nghị tạm dừng.

Vì sao mô hình VNEN trở thành nỗi ám ảnh của nhiều giáo viên, học sinh và cả phụ huynh? Có rất nhiều lý do, quan trọng nhất có lẽ vì điều kiện cần và đủ chưa đáp ứng. Học sinh non nớt phải tổ chức lớp học theo cặp đôi, thảo luận nhóm, thiếu trang thiết bị, thiếu giáo trình, giáo viên chưa được tập huấn kỹ, những học sinh yếu kém không năng động tham gia mà chỉ nhường quyền phát biểu cho các học sinh khá giỏi (!)

Nhẽ nào chúng ta thiếu các mô hình đang giảng dạy thua kém chất lượng so với các trường ở Colombia?

3. Kỳ thi Quốc gia có nhiều thành công nhưng cũng còn rất nhiều ý kiến khác nhau, rất cần thảo luận thêm cho hoàn chỉnh. Theo nhiều giáo viên phổ thông thì kỳ thi tốt nghiệp THPT nên giao quyền cho các Sở GD - ĐT với những quy chế rất chặt chẽ và thống nhất. Không thể bỏ các kỳ thi tuyển sinh đại học. Cũng nên tham khảo kiểu kiểm tra SAT của nền giáo dục Mỹ, có thể thi lại nhiều lần , vừa rất chính xác lại không quá nặng nề với học sinh.

Một băn khoăn rất lớn trong toàn xã hội hiện nay là cứ tuyển sinh ồ ạt như hiện nay thì sau khi tốt nhiệp học sinh sẽ xin việc ở đâu? Theo tôi việc thanh niên ta ham học là quá tốt, chỉ có điều là nên cân nhắc vào từng năng khiếu để cho các cháu nên thi vào trường nào, vào ngành nào để đáp ứng được nhu cầu của xã hội. Vì sao ở nhiều nước khác rất đông học sinh xin học nghề, vì học nghề cũng có thể tiến rất xa, lương về sau có thể cao hơn cả tiến sĩ.

Hiện nay trí thức trẻ thất nghiệp quá lớn: 190.900 Đại học, 918.900 Cao đẳng chuyên nghiệp, 10.000 Cao đẳng, 60.200 Trung cấp chuyên nghiêp nghề.

Cũng đang dư thừa quá nhiều giáo viên: 41.000 GV tiểu học, 12.200 GV THCS, 16.900 GV THPT. Trong khi đó các cơ sở đào tạo giáo viên vẫn tiếp tục tồn tại quá nhiều: 9 trường ĐHSP, 1 ĐH giáo dục, 31 Khoa SP trong ĐH đa ngành, 35 CĐSP, 19 Khoa SP trong các trườngCĐ, 3 TCSP, 10 TC chuyên nghiệp.

ĐHSP nên tuyển sinh bao nhiêu và nên học gì? Theo tôi không cần thiết giảm chỉ tiêu tuyển sinh mà tạo ra hướng mới là lần lượt có kế hoạch bồi dưỡng cho mọi giáo viên các cấp đều đạt chuẩn. Còn các trường ĐH khác nếu không đủ sức đào tạo ra những chuyên gia có tay nghề đích thực thì thà đào tạo các loại ngoại ngữ chuyên ngành (!). Nghe có vẻ bất thường nhưng nếu giỏi ngoại ngữ theo chuyên ngành thì có thể dễ dàng tìm được công nghệ mới (đã hết thời gian bảo hộ) qua Internet rồi để lập doanh nghiệp. Sinh viên cần phân hoá theo năng khiếu và năng lực , chứ không do áp lực của bố mẹ và thiên kiến của xã hội.

Ai cũng biết muốn có sinh viên giỏi thì đầu vào phải không kém. Rất tiếc hiện nay thông qua kỳ thi quốc gia vừa qua thấy số đông có kiến thức quá thấp, nhất là với các môn quan trọng như Toán, Văn, Ngoại ngữ.

Trong kỳ thi Quốc gia vừa qua: Môn Toán cả nước chỉ có 86 thí sinh đạt điểm 10, tổng số thí sinh đạt điểm 9 trở lên là 3.152. Có 5.410 thí sinh bị điểm 0; 6.671 thí sinh đạt 0,5 điểm, 8.586 thí sinh bị điểm 1. Chưa kể đến số thí sinh đạt mức 0,25 và 0,75. Ước tính số thí sinh bị điểm liệt ở môn Toán có thể lên đến khoảng gần 40.000 em.

Môn Ngoại ngữ, vùng phổ điểm chủ yếu tập trung ở mức 2-3,5 điểm, chỉ có 59 thí sinh đạt điểm 10. Số thí sinh bị điểm liệt gần 200 em.

Ngay môn Văn mà số thí sinh bị điểm 0 là 423 em, mức 0,5 điểm là 192 em và mức 1 điểm là 349 em. Tuy nhiên nếu tính số thí sinh đạt ở mức 0,25 và 0,75 thì con số thí sinh bị điểm liệt có thể lên đến hàng nghìn. Ở môn Văn, Bộ GD-ĐT cũng xác nhận không có thí sinh nào đạt điểm 10.

Một mục tiêu quan trọng của giáo dục là làm sao hài hoà giữa dạy chữ và dạy người? Bác Hồ đã từng căn dặn : “Có tài mà không có đức là người vô dụng, có đức mà không có tài thì làm việc gì cũng khó”.

Rõ ràng một người sẽ không thể tiến hành các công việc mà mình đảm nhiệm nếu không có tài năng, trí tuệ, kiến thức nhưng sẽ là tệ hại hơn, với một người có tài năng nhưng lại thiếu vắng tư cách và đạo đức.

Một chuyện thật đáng buồn là chuyện bạo lực học đường ngày càng tăng. Bạo lực học đường là hiện tượng xấu xa nhất, tiêu cực nhất đang có chiều hướng gia tăng trong lớp học, trên giảng đường hiện nay. Thực trạng đó có phần nguyên nhân từ môi trường sư phạm trong nhà trường không còn mô phạm như trước kia. Sự liên hệ giữa nhà trường và gia đình trong quản lý học sinh - sinh viên hiện nay tuy được thực hiện nhưng chưa đồng bộ, thiếu chặt chẽ, điều đó cũng dẫn đến sự thả lỏng các em, tạo điều kiện cho các em rất dễ trong việc nói dối, lêu lổng…

“Dạy người” là một quá trình, đồng bộ, không chỉ một sớm, một chiều, mà phải tiến hành liên tục, hàng ngày từ những việc làm và ứng xử nhỏ nhất. Vì vậy, giáo viên chúng ta phải nỗ lực phấn đấu để là những tấm gương sáng không chỉ về kiến thức mà cả về đạo đức tư cách. Có như vậy mới xứng đáng là những kỹ sư tâm hồn.

Suy cho cùng, quan trọng nhất vẫn là cần thay đổi tư duy của các cơ quan quản lý giáo dục. Theo UNESCO hai chỉ số cốt lõi để đánh giá chất lượng giáo dục là:

• Sự phát triển nhận thức của người học.

• Thúc đẩy những giá trị chung, sự phát triển sáng tạo và cảm xúc của người học.

Phải quản lý theo mục tiêu chất lượng mới phù hợp với khoa học quản lý thời kinh tế thị trường . Nghị quyết 29/TƯ nói rõ : Đẩy mạnh phân cấp, nâng cao trách nhiệm, tạo động lực và chủ động sáng tạo của các cơ sở GD-ĐT. Phải khuyến khích các trường chủ động tạo thương hiệu, chỉ có chủ động sáng tạo mới tạo ra được thương hiệu, chứ không phải cứ mải chạy theo số lượng tuỳ tiện, hạ thấp yêu cầu giáo dục một cách toàn diện.