Giữ hồn nghề đóng thuyền hơn 400 năm bên dòng sông La
Từng là làng nghề sầm uất, tạo sinh kế cho hàng trăm lao động, nghề đóng thuyền ở Bến Đền (xã Đức Minh, Hà Tĩnh) nay chỉ còn vài cơ sở duy trì hoạt động. Trước sự thu hẹp của thị trường và nguy cơ thiếu người kế tục, những người thợ còn bám nghề vẫn miệt mài giữ gìn nghề truyền thống đã tồn tại hơn 400 năm.
Làng nghề dần vắng tiếng đục, tiếng cưa
Thôn Bến Đền (xã Đức Minh) từ lâu được biết đến là cái nôi của nghề đóng thuyền ở Hà Tĩnh. Nằm bên dòng sông La, người dân nơi đây đã hình thành nghề đóng thuyền từ hàng trăm năm trước. Những chiếc thuyền gỗ mang thương hiệu Bến Đền từng được khách hàng ở nhiều địa phương tìm đến đặt mua để phục vụ đánh bắt thủy sản, vận tải và đi lại.
Có một thời, nghề đóng thuyền là nguồn thu nhập chính của nhiều hộ dân trong vùng. Hàng trăm lao động gắn bó với các xưởng nghề. Từ sáng sớm đến chiều muộn, tiếng cưa, tiếng đục rộn ràng khắp làng. Những thân gỗ lớn được tập kết bên bến sông, qua bàn tay khéo léo của người thợ, từng bước trở thành những chiếc thuyền hoàn chỉnh.
Thế nhưng, cùng với sự thay đổi của thị trường, nghề đóng thuyền gỗ dần rơi vào cảnh trầm lắng. Các loại thuyền làm bằng composite, nhôm và sắt với ưu thế về độ bền, thời gian sử dụng và chi phí đã khiến nhu cầu đối với thuyền gỗ giảm mạnh. Từ một làng nghề nhộn nhịp, hiện Bến Đền chỉ còn khoảng 4 - 5 cơ sở duy trì hoạt động. Phần lớn chỉ sản xuất khi có đơn đặt hàng, thậm chí có thời điểm nhiều ngày không có việc làm.
Ở tuổi 85, ông Phạm Đức Cừ là một trong những người thợ còn gắn bó với nghề. Được truyền nghề từ khi còn nhỏ, đến nay ông vẫn miệt mài làm việc mỗi khi có khách đặt hàng. Theo ông Cừ, để hoàn thiện một chiếc thuyền, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn như định hình mẫu, uốn ván bằng nhiệt để tạo độ cong cho thân thuyền, lắp ghép đáy, mạn và vách thuyền. Tùy mục đích sử dụng mà lựa chọn loại gỗ và độ dày của ván cho phù hợp.
"Nghề đóng thuyền đòi hỏi nhiều kinh nghiệm. Người thợ phải rất thành thục, lâu năm mới nắm được kỹ thuật. Dù tuổi đã cao nhưng còn làm được thì tôi vẫn tiếp tục giữ nghề" - ông Cừ chia sẻ.
Hiện mỗi tháng, ông Cừ vẫn nhận đóng từ 2 - 3 chiếc thuyền nhỏ. Dù số lượng không còn nhiều như trước, nhưng với người thợ già, đó là cách để gìn giữ nghề truyền thống của gia đình và quê hương.
Trăn trở trước nguy cơ mai một nghề truyền thống
Không chỉ đối mặt với tình trạng đơn hàng sụt giảm, điều khiến những người làm nghề lo lắng hơn cả là sự thiếu vắng lực lượng kế cận. Nghề đóng thuyền đòi hỏi thời gian học nghề dài, công việc nặng nhọc trong khi thu nhập không còn ổn định. Vì vậy, nhiều lao động trẻ đã chuyển sang những nghề có thu nhập cao hơn. Không ít thợ lành nghề cũng quay sang làm mộc dân dụng hoặc thi công các công trình gỗ.
Gia đình ông Nguyễn Công Hoành đã có 4 đời gắn bó với nghề đóng thuyền. Chứng kiến sự đổi thay của làng nghề, ông Hoành bày tỏ, điều đáng lo nhất hiện nay không phải chỉ là đơn hàng ít đi mà là nguy cơ thiếu người nối nghề.
"Đơn hàng ít đi thì còn có thể chờ thị trường phục hồi, nhưng lớp trẻ không còn theo nghề mới là điều đáng lo. Nếu không có người học nghề thì nghề truyền thống của địa phương sẽ rất khó duy trì" - ông Hoành tâm tư.
Theo ông Hoành, xưởng của gia đình hiện mỗi tháng chỉ nhận được vài đơn hàng. Một số cơ sở khác trong làng nhiều ngày liền không có khách đặt hàng. Trước thực tế đó, nhiều hộ buộc phải thu hẹp quy mô sản xuất hoặc dừng hoạt động, kéo theo số lượng thợ lành nghề ngày càng giảm.
Trao đổi với phóng viên Báo Đại đoàn kết, ông Lê Đình Tài - Phó Chủ tịch UBND xã Đức Minh cho biết, nghề đóng thuyền Bến Đền từng tạo việc làm cho hàng trăm hộ dân địa phương. Tuy nhiên, trước sự thay đổi của nhu cầu thị trường cùng sự phát triển của các loại thuyền làm bằng vật liệu mới, nghề truyền thống đang gặp nhiều khó khăn. "Thu nhập từ nghề ngày càng bấp bênh nên nhiều lao động phải chuyển sang công việc khác. Lớp trẻ cũng không còn mặn mà với nghề. Đây là thực trạng khiến địa phương rất trăn trở vì nghề đóng thuyền đã được gìn giữ qua hơn 400 năm" - ông Tài nói.
Dù đối mặt với không ít khó khăn, những người thợ còn gắn bó với nghề vẫn kiên trì duy trì sản xuất khi có đơn đặt hàng. Với họ, mỗi chiếc thuyền gỗ hoàn thành không chỉ mang lại thu nhập mà còn là sự tiếp nối của nghề truyền thống được vun đắp qua nhiều thế hệ.
Hơn 400 năm tồn tại, nghề đóng thuyền Bến Đền không chỉ tạo sinh kế cho người dân ven sông La mà còn lưu giữ những kinh nghiệm, kỹ thuật quý được truyền từ đời này sang đời khác. Trong bối cảnh hiện nay, việc duy trì những cơ sở còn hoạt động không chỉ góp phần bảo tồn một làng nghề truyền thống của Hà Tĩnh mà còn gìn giữ một giá trị văn hóa gắn với lịch sử hình thành và phát triển của vùng đất ven sông La.