Giữ lại nét riêng Lô Lô Chải
Nằm ở độ cao khoảng 1.470m so với mực nước biển, Lô Lô Chải (xã Lũng Cú, tỉnh Tuyên Quang) là bản làng nhỏ mang vẻ đẹp đặc trưng của vùng cao nguyên đá. Những ngôi nhà trình tường màu đất, mái ngói âm dương, bức tường đá phủ rêu và nhịp sống bình dị của người Lô Lô đã tạo nên sức hấp dẫn riêng cho nơi này.
Những năm gần đây, du lịch phát triển giúp đời sống người dân Lô Lô Chải thay đổi đáng kể. Từ chỗ chủ yếu dựa vào nương ngô, nương lúa trên núi đá, nhiều gia đình đã chuyển sang làm homestay, kinh doanh dịch vụ ăn uống, hướng dẫn du khách trải nghiệm văn hóa bản địa. Trong tổng số 120 hộ dân, đã có 56 hộ tham gia làm du lịch. Nhu cầu lưu trú tăng lên cũng kéo theo nhu cầu xây dựng, cải tạo nhà cửa và mở rộng cơ sở dịch vụ.
Đó là chuyển động tự nhiên. Người dân có quyền cải thiện điều kiện sống, tìm kiếm cơ hội làm ăn từ chính quê hương mình. Tuy nhiên, việc mở rộng cơ sở lưu trú, bổ sung dịch vụ cần được đặt trong một quy hoạch chung, bởi quá trình xây dựng mới đang có nguy cơ làm biến đổi diện mạo bản làng. Những ngôi nhà bê tông cốt thép sơn giả màu đất, lợp ngói âm dương, những công trình có quy mô và hình thức kiến trúc khác biệt đã xuất hiện giữa không gian truyền thống. Trước đó, 10 căn nhà nghỉ dưỡng mô phỏng hình trống đồng cũng gây nhiều tranh luận về sự hài hòa với cảnh quan Lô Lô Chải.
Du khách vượt hàng trăm cây số đường đèo núi để đến Lô Lô Chải không phải chỉ để tìm một phòng nghỉ tiện nghi hay khu nghỉ dưỡng sang trọng. Những dịch vụ ấy có thể tìm thấy ở nhiều nơi. Điều khiến họ muốn đến đây là được bước đi giữa những ngôi nhà trình tường, ngắm mái ngói âm dương dưới làn sương sớm, nhìn hoa đào, hoa mận nở mỗi độ xuân về, hay bắt gặp người dân thu hoạch ngô trong những ngày đông sương giăng kín lối. Đó là cảnh sắc và đời sống đã tồn tại qua nhiều thế hệ, tạo nên một không gian văn hóa khó tìm thấy ở nơi khác.
Nếu những giá trị ấy dần biến mất, Lô Lô Chải có thể vẫn đông khách, nhưng sức hấp dẫn riêng sẽ suy giảm. Một ngôi làng vùng cao với những cơ sở lưu trú hiện đại san sát khó tạo được dấu ấn giữa vô số điểm du lịch đang cạnh tranh bằng tiện nghi và dịch vụ.
Bởi vậy, Lô Lô Chải cần một quy hoạch cụ thể, có tầm nhìn dài hạn và những quy định đủ chặt chẽ. Khu vực lõi phải được xác định là không gian bảo tồn, với những nguyên tắc cụ thể về chiều cao, mật độ, vật liệu, màu sắc và hình thức kiến trúc đối với các công trình xây mới, cải tạo. Các khu vực ven làng có thể dành cho phát triển dịch vụ, lưu trú mới, nhưng cũng cần giới hạn để không phá vỡ cảnh quan chung.
Quan trọng hơn, bảo tồn phải gắn với lợi ích của người dân. Những gia đình giữ gìn nhà trình tường cần được hỗ trợ tu sửa, cải thiện điều kiện vệ sinh, nâng cấp phòng lưu trú và kết nối với các hoạt động du lịch. Du khách cũng cần có thêm cơ hội trải nghiệm, lưu trú trong nhà truyền thống, thưởng thức ẩm thực và tìm hiểu phong tục người Lô Lô. Việc gìn giữ di sản phải đem lại sinh kế thiết thực cho chính cộng đồng đang sở hữu di sản ấy.
Ngày 17/10/2025, Lô Lô Chải được Tổ chức Du lịch thế giới (UN Tourism) vinh danh là Làng du lịch tốt nhất thế giới. Danh hiệu ấy ghi nhận những giá trị riêng có của bản làng, đồng thời đặt ra trách nhiệm gìn giữ và phát huy những giá trị đó. Phát triển là cần thiết, nhưng không thể đánh mất điều khiến người ta tìm đến.
Lô Lô Chải cần có thêm dịch vụ tốt hơn, điều kiện lưu trú thuận tiện hơn để người dân sống được bằng du lịch. Nhưng những ngôi nhà trình tường, mùa hoa, nếp sinh hoạt và cảnh sắc đã làm nên nét riêng của bản làng phải được gìn giữ. Sẽ thật đáng tiếc nếu du khách vượt hàng trăm cây số đến đây mà không còn tìm thấy những điều từng khiến họ yêu mến Lô Lô Chải.