Giữ lửa nghề gốm Bàu Trúc
Tại làng gốm Bàu Trúc (xã Ninh Phước, tỉnh Khánh Hòa), nghề thủ công có lịch sử lâu đời này vẫn được gìn giữ, song đang đối mặt với nhiều thách thức trong việc bảo tồn và phát triển.
Trải qua quá trình đô thị hóa, Bàu Trúc cùng làng gốm Bình Đức (Lâm Đồng) vẫn bảo lưu kỹ thuật chế tác gốm truyền thống của đồng bào Chăm. Hiện Bàu Trúc có gần 1.000 hộ dân, trong đó khoảng 300 hộ còn gắn bó trực tiếp với nghề.
Dưới góc nhìn của nhà nghiên cứu văn hóa Chăm, ông Lê Xuân Lợi cho biết, gốm Bàu Trúc mang một giá trị độc bản hoàn toàn khác biệt với các dòng gốm nổi tiếng khác nhờ nguyên lý “bốn không”: không bàn xoay, không khuôn đúc, không tráng men và nung hoàn toàn lộ thiên.
Để tạo nên một tác phẩm, người thợ phải chắt chiu từ sự hòa hợp tinh tế giữa đất sét khai thác ở cánh đồng Hamu Tanu Lan và cát mịn dọc sông Quao theo tỉ lệ cân bằng. Thay vì dùng bàn xoay, nghệ nhân di chuyển nhịp nhàng giật lùi quanh “hòn kê” là chiếc lu đất, dùng đôi bàn tay khéo léo tạo nên hình dáng sản phẩm gốm mang tính độc bản. Khi sản phẩm vừa ráo, các nghệ nhân dùng vỏ sò, vỏ bút, lược, mảnh nhựa mềm… tỉ mỉ khắc họa tiết là sóng biển, cành hoa, biểu tượng đường nét thổ cẩm Chăm. Cuối cùng, sản phẩm được nung lộ thiên trong 4 - 6 giờ bằng củi, rơm và trấu đã tạo nên hiệu ứng “hỏa biến” tự nhiên với những gam màu độc đáo như: đỏ hồng, xám đen mà không loại men nhân tạo nào thay thế được.
Dù mang giá trị nhân văn sâu sắc, ngọn lửa Bàu Trúc nay đang chênh vênh trước áp lực của cơ chế thị trường. Nguồn nguyên liệu cạn kiệt dần khi các mỏ đất sét và cát bị thu hẹp do canh tác nông nghiệp, kết hợp cùng lệnh đóng cửa rừng khiến củi nung gốm trở nên khan hiếm.
Thị trường tiêu thụ cũng bị thu hẹp đáng kể trước sự lấn át của đồ nhựa và kim loại giá rẻ. Đáng lo ngại hơn, sức ép thương mại hóa khiến một bộ phận thợ trẻ chạy theo số lượng, nung ẩu, làm sai kỹ thuật, gây suy giảm uy tín làng nghề. Thêm vào đó, không gian văn hóa di sản đang bị xâm lấn bởi quá trình bê tông hóa và việc đổi công năng Nhà trưng bày tập thể.
Để di sản không chỉ tồn tại mà còn vươn mình sống khỏe, một chiến lược tổng thể và căn cơ là điều cấp thiết hơn bao giờ hết.
Về quy hoạch và bảo vệ tài nguyên, cần khẩn trương khoanh vùng 20 ha đất sét vùng ruộng Hamu Tanu Lan và mỏ cát sông Quao thành vùng tài nguyên di sản do cộng đồng quản lý; đồng thời xây dựng khu nung tập trung gắn với du lịch sinh thái.
Đối với không gian văn hóa, cần xây dựng “Con đường Gốm Bàu Trúc”, trả lại đúng chức năng bảo tồn và truyền dạy cho Nhà trưng bày Hợp tác xã, dứt khoát loại bỏ tình trạng thương mại hóa xô bồ.
Một giải pháp quan trọng khác là đưa sản phẩm gốm Bàu Trúc trở lại đời sống nghi lễ của cộng đồng Chăm. Hội đồng chức sắc và Ban phong tục Chăm cần đi đầu cam kết sử dụng bình gốm, nậm rượu Bàu Trúc thay thế hoàn toàn đồ nhựa dùng một lần trong các đại lễ lớn.
Bên cạnh bảo tồn, nghề gốm cũng cần thích ứng với nhu cầu sử dụng hiện nay. Các nghệ nhân cần chủ động trau dồi kiểu dáng cổ để cải tiến độ bền, chống thấm, đồng thời khôi phục nét đẹp nhân văn: đặt những chiếc lu đựng nước mát trước cửa nhà để đón chào du khách.
Theo ông Quảng Thúc Đoan - Chủ tịch UBND xã Ninh Phước, nghệ thuật làm gốm của người Chăm được UNESCO ghi danh vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp năm 2022. Gốm Bàu Trúc không đơn thuần là những sản phẩm được làm từ đất. Trong mỗi dáng bình, chiếc nồi, chiếc chum còn có bàn tay, nhịp sống, niềm tin và tâm hồn của nhiều thế hệ người Chăm. Để nghề tồn tại đến hôm nay là hành trình bền bỉ của những người làm gốm, trong đó nhiều nghệ nhân dù tuổi cao vẫn kiên trì truyền dạy cho con cháu.
Ông Đoan cho rằng, bảo tồn di sản là phải tạo điều kiện để di sản tiếp tục được thực hành, trao truyền và phát huy giá trị trong cuộc sống hôm nay. Vì vậy, địa phương sẽ tiếp tục tạo điều kiện để nghệ nhân truyền nghề cho thế hệ trẻ; khuyến khích hợp tác xã, cơ sở sản xuất nâng cao chất lượng, đa dạng hóa sản phẩm; tăng cường quảng bá, kết nối thị trường và gắn nghề gốm với du lịch văn hóa, du lịch cộng đồng. Mục tiêu là vừa bảo vệ giá trị di sản, vừa tạo việc làm, nâng cao thu nhập cho người dân.
Gốm Bàu Trúc chưa bao giờ chỉ là một sinh kế thuần túy. Đó là một “bảo tàng sống” lưu giữ ký ức, tâm hồn và bản sắc của cộng đồng Chăm. Di sản ấy chỉ thực sự trường tồn khi nhận được sự chung tay đồng lòng của chính quyền, cộng đồng chức sắc và chính tâm huyết của những người thợ gốm – để ngọn lửa truyền đời mãi mãi đượm nồng trên từng thớ đất quê hương.