GS.VS Đào Trọng Thi: Kỳ thi không có lỗi, lỗi ở người thực hiện

Gian lận trong thi cử không phải lỗi của kỳ thi “2 trong 1”

PV: Thưa ông, vừa qua liên quan đến vụ việc bất thường về kết quả môn Toán tại Kỳ thi tốt nghiệp THPT  năm 2026 tại trường chuyên Tuyên Quang có ý kiến cho rằng nên nghiên cứu tách kỳ thi “2 trong 1” ra làm 2 kỳ thi. Ông đánh giá như thế nào về đề xuất này?

GS.VS Đào Trọng Thi: Tách kỳ thi “2 trong 1” ra thành 2 kỳ thi, và tiêu cực trong thi cử là hai vấn đề khác nhau. Theo tôi, vụ việc xảy ra ở trường chuyên Tuyên Quang vừa qua không phải do lỗi của kỳ thi “2 trong 1”. Rõ ràng trường hợp ở Tuyên Quang là vi phạm quy chế thi, do con người, vi phạm quá thô thiển, trắng trợn, công khai và có sự chỉ đạo chứ không phải lén lút. Thầy giáo là thư ký tại hội đồng thi thực hiện theo sự chỉ đạo đã vào phòng thi trực tiếp hướng dẫn một số thí sinh làm bài. Như vậy hành vi này được thực hiện theo sự chỉ đạo và giao nhiệm vụ vì không ai gian lận công khai như vậy.

Cá nhân tôi cũng không hoàn toàn ủng hộ kỳ thi “2 trong 1”. Nhưng mỗi hình thức thi đều có điểm mạnh và hạn chế. Do đó cần cân nhắc vấn đề tách hay không tách. Nhưng phải khẳng định riêng trường hợp vi phạm vừa rồi xảy ra tại trường chuyên Tuyên Quang không liên quan đến hình thức thi.

Có ý kiến cho rằng đề thi nên 70% thi trắc nghiệm, còn 30% là tự luận để giảm tiêu cực vì trắc nghiệm dễ có sự can thiệp của con người. Quan điểm của ông thì sao?

Thi theo hình thức trắc nghiệm sẽ hạn chế được việc “quay cóp”. Nhưng hạn chế của thi theo hình thức tự luận lại cần “quay cóp” để chép bài. Thi trắc nghiệm hay không trắc nghiệm phụ thuộc vào mức độ chúng ta đánh giá năng lực. Trắc nghiệm không sâu bằng tự luận. Nhiều khi chưa chắc đã do hiểu biết nhưng cứ “tích” bừa, trả lời vu vơ, theo xác suất có câu chọn đúng phương án và được điểm. Còn tự luận phải hiểu vấn đề. Nhìn vào cách làm bài tự luận có thể biết được người thi hiểu vấn đề hay không.

Cho nên nếu thi theo quy mô lớn, số đông, dùng thi trắc nghiệm là chính xác. Bởi không phải chọn lọc “tài năng đỉnh cao”, chỉ chọn người đủ khả năng để đi học. Nhưng nếu thi học sinh giỏi quốc gia thì không thi trắc nghiệm. Nói vậy để thấy thi trắc nghiệm hay thi tự luận phụ thuộc vào tính chất kỳ thi và mục đích của kỳ thi. Lúc đó lựa chọn trắc nghiệm, hoặc tự luận cho phù hợp. Còn ở góc độ tránh tiêu cực, thi trắc nghiệm chuẩn xác và an toàn hơn.

Áp dụng triệt để công nghệ trong thi cử

Ông vừa đề cập thi theo hình thức trắc nghiệm là chuẩn xác, nhưng trong thời gian vừa qua câu chuyện tiêu cực trong thi cử vẫn xảy ra. Theo ông nguyên nhân là do đâu?

Đó là do chúng ta chưa thi trắc nghiệm một cách triệt để. Thi trắc nghiệm nhưng lại thi trên giấy. Do đó chưa an toàn tuyệt đối. Thi trắc nghiệm phải thi trên máy, như các nước đang áp dụng. Hiện tại, Đại học Quốc gia, Đại học Bách khoa Hà Nội trong tổ chức kỳ thi đánh giá năng lực học sinh đã áp dụng thi trên máy. Làm vậy không có quay cóp, đề thi chọn ngẫu nhiên từ ngân hàng đề thi. Kết thúc thời gian thi có ngay kết quả do máy chấm. Cả 3 khâu: đề thi; coi thi; chấm thi đều do máy thực hiện, không do con người tác động. Cho nên nếu chúng ta áp dụng triệt để như vậy sẽ ngăn được tiêu cực trong thi cử.

Như tiêu cực trong thi cử từng xảy ra tại Sơn La, Hà Giang trong những năm trước đây thì bài thi được chuyển về kho. Trong thời gian đó có sự tác động của con người. Nếu chúng ta thi và chấm ngay trên máy, làm sao có thể tác động được.

Khi cả hệ thống chính trị đang quán triệt thực hiện Nghị quyết 57, đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ vào thực tiễn cuộc sống, có lẽ đã đến lúc chúng ta cần áp dụng triệt để công nghệ trong thi cử, thưa ông?

Đúng vậy. Chúng ta cũng đã tính đến từng bước sẽ thi trắc nghiệm trên máy, nhưng bây giờ chưa đủ điều kiện, chưa đủ máy. Kết thúc thời gian thi, kết quả có ngay trên máy làm gì có thời gian để “tác động”. Thi trắc nghiệm phải triệt để như vậy và các nước đã áp dụng từ lâu. Nhưng hiện nay chúng ta vẫn chưa đủ điều kiện. Ngay bây giờ nhiều địa phương chưa chắc đủ máy móc để áp dụng. Cho nên nếu thi theo hình thức này theo tôi có thể chia làm nhiều đợt. Không nhất thiết phải tổ chức thi cùng vào một thời điểm như hiện nay, mà kỳ thi có thể kéo dài cả tháng. Em nào đến lượt thì thi, ngày mai em khác thi. Như thế vừa đỡ quá tải cho phụ huynh học sinh và các địa phương khi kỳ thi diễn ra vào cùng một thời điểm.

Con người chỉ chuẩn bị các điều kiện trước đó. Ngân hàng câu hỏi thi sẽ nhóm, tự tổ hợp để ra đề thi, trong một đề thi có nhiều câu hỏi. Đề thi trắc nghiệm được lựa chọn ngẫu nhiên trên máy ở ngân hàng đề thi. Hết thời gian thi, máy chấm và có kết quả gửi ngay lên hệ thống của Bộ thì không thể gian lận. Một kỳ thi gồm: đề thi, coi thi, chấm thi. Vừa qua chúng ta vi phạm ở 2 khâu là coi thi, và chấm thi. Đề thi ít có khả năng bị lộ lọt vì đó là bí mật quốc gia.

Tiêu cực là do đạo đức con người

Câu chuyện tiêu cực trong thi cử đã tái diễn trong nhiều năm nay. Theo ông cần củng cố hệ thống pháp luật như thế nào để đảm bảo chặt chẽ?

Trong thi cử có tâm lý xã hội, luật pháp, ý thức tuân thủ luật pháp. Bây giờ trong xã hội còn có suy nghĩ không đúng, ví dụ xem thí sinh là không có lỗi. Nhưng thực tế thí sinh có nhiều lỗi. Vì theo đúng quy chế thi, thí sinh nào được nhắc bài là vi phạm quy chế thi. Đã vi phạm quy chế thi phải bị đình chỉ thi, không được phép thi lại. Còn nếu lại đề xuất thi lại như vậy là “hoà cả làng”. Nghĩa là anh đã vi phạm, lại còn được quyền thi lại, được “ưu tiên” hơn những em thực hiện đúng quy chế thi.

Vừa qua tiêu cực không liên quan đến yếu tố kỹ thuật, không bị lộ đề mà liên quan đến đạo đức con người. Do đó không thể chỉ giải quyết trong khuôn khổ riêng của pháp luật. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm từng đề cập: “Giai đoạn này thể chế không còn là điểm nghẽn của điểm nghẽn nữa. Thực thi nhiệm vụ, tổ chức triển khai đang là điểm nghẽn của điểm nghẽn”. Quy chế thi không có gì cao siêu, chúng ta chỉ cần áp dụng đúng theo quy chế. Đừng đổ lỗi cho quy chế, đó là ngụy biện. Vụ việc xảy ra tại trường chuyên Tuyên Quang nếu không bị phát hiện, “trót lọt” thì “hòa cả làng” và sang năm lại có thể tiếp tục tiếp diễn. Đây là vấn đề vượt ngoài kỹ thuật khảo thí, vượt ngoài chuyên môn. Nó là vấn đề vi phạm pháp luật, vấn đề đạo đức con người. Theo tôi đây là vấn đề cơ quan điều tra cần phải tiếp tục điều tra và làm rõ.

Trân trọng cảm ơn ông!