Hà Nội: Gỡ “điểm nghẽn” xử lý chất thải

Những “điểm nghẽn” hiện hữu

Theo thống kê, với quy mô dân số khoảng 8,8 triệu người, mỗi ngày Thủ đô phát sinh khoảng 8.500 tấn rác thải sinh hoạt, trong đó hơn 7.600 tấn được thu gom, vận chuyển và xử lý tập trung. Tỷ lệ thu gom rác tại khu vực đô thị đạt 100%, khu vực nông thôn đạt khoảng 98%, cho thấy nỗ lực rất lớn của thành phố trong bảo đảm vệ sinh môi trường.

Tuy nhiên, phía sau những con số tích cực ấy vẫn còn không ít “điểm nghẽn” cần tháo gỡ. Thực tế cho thấy, công tác quản lý chất thải rắn sinh hoạt tại Hà Nội vẫn tồn tại nhiều bất cập mang tính cấu trúc. Nhiều điểm tập kết rác hở gây mùi hôi, nước rỉ rác ảnh hưởng đến đời sống người dân; việc phân loại rác tại nguồn triển khai chưa đồng bộ; phương tiện thu gom ở nhiều nơi còn thủ công; trong khi hạ tầng tái chế và xử lý chưa theo kịp tốc độ phát sinh chất thải ngày càng gia tăng. Điều này cho thấy mô hình “thu gom - vận chuyển - chôn lấp” truyền thống đang bộc lộ nhiều bất cập. Nếu tiếp tục duy trì cách làm cũ, các đô thị lớn như Hà Nội sẽ khó đạt được mục tiêu phát triển xanh, giảm phát thải.

Về vấn đề này, PGS.TS Vũ Thanh Ca, Giảng viên cao cấp Trường Đại học Tài nguyên & Môi trường Hà Nội đánh giá, phương pháp chôn lấp có ưu điểm lớn nhất là chi phí thấp, nhưng tồn tại rất nhiều hạn chế. Thứ nhất, phương pháp này tốn diện tích lớn. Thực tế như bãi rác Nam Sơn đã nhiều lần quá tải, trong khi Hà Nội ngày càng khó tìm thêm quỹ đất để xử lý rác. Thứ hai, chôn lấp gây ra nhiều tác động tiêu cực đến môi trường. Tình trạng ô nhiễm không khí, ô nhiễm nguồn nước tại các khu vực xung quanh bãi rác ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống và sức khỏe người dân. Vì vậy, về lâu dài, đây không thể là giải pháp bền vững.

Đề cập đến vấn đề phân loại rác, ông Nguyễn Văn Quý, Trưởng phòng Quản lý chất thải rắn thuộc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội cho biết, phân loại rác tại nguồn là yêu cầu bắt buộc theo Luật Bảo vệ môi trường. Tuy nhiên, thời gian qua, Hà Nội cũng như nhiều địa phương trong cả nước đã triển khai nhưng kết quả chưa đạt như kỳ vọng, chưa tối ưu.

Theo ông Quý, việc “xanh hóa” phương tiện vệ sinh môi trường cũng được xem là nhiệm vụ quan trọng. Thành phố đang định hướng từng bước thay thế phương tiện thủ công bằng xe cơ giới hiện đại, ưu tiên sử dụng xe điện chuyên dùng và phương tiện đạt tiêu chuẩn khí thải cao nhằm giảm phát thải khí nhà kính. Không chỉ nâng cao hiệu quả thu gom, cơ giới hóa còn góp phần cải thiện diện mạo đô thị, hạn chế tình trạng rác tồn đọng và giảm tác động tiêu cực tới môi trường sống.

Song song với đó, ứng dụng công nghệ số và chuyển đổi số trong quản lý chất thải cũng trở thành xu hướng tất yếu. Hà Nội đang hướng tới xây dựng Trung tâm điều hành quản lý chất thải rắn tập trung nhằm kết nối dữ liệu từ khâu phát sinh, thu gom, vận chuyển đến xử lý. Khi hệ thống này đi vào vận hành, công tác quản lý sẽ từng bước chuyển sang điều hành theo thời gian thực. Các công nghệ như: GPS, camera, cảm biến hay trí tuệ nhân tạo có thể hỗ trợ tối ưu hóa lộ trình vận chuyển, giám sát chất lượng dịch vụ và phát hiện vi phạm.

Áp dụng công nghệ hiện đại và thay đổi hành vi xã hội

Ông Nguyễn Thanh Sơn, Phó Tổng giám đốc Công ty TNHH MTV Môi trường đô thị Hà Nội (URENCO) cho hay, quản lý chất thải rắn sinh hoạt phải được xác định là một cấu phần quan trọng của hạ tầng đô thị xanh - thông minh. Các điểm tập kết, trung chuyển, cơ sở tái chế và xử lý chất thải cần được tích hợp ngay trong quy hoạch đô thị.

“Muốn xây dựng đô thị xanh, cần thay đổi tư duy quản lý rác thải theo chuỗi giá trị tổng hợp. Trong đó, phân loại tại nguồn là nền tảng; thu gom, vận chuyển xanh là điều kiện vận hành; xử lý hiện đại là giải pháp giảm chôn lấp; còn cơ chế tài chính và chính sách kinh tế xanh sẽ là động lực thúc đẩy toàn hệ thống” - ông Sơn nêu quan điểm.

Trong đó, công nghệ đốt rác phát điện được xem là một trong những hướng đi tiềm năng nhằm thay thế chôn lấp truyền thống. Theo TS Trịnh Xuân Đức, Viện trưởng Viện Khoa học kỹ thuật hạ tầng và Môi trường, nhiều nhà máy đốt rác phát điện quy mô lớn tại Trung Quốc đã chứng minh hiệu quả rõ rệt trong việc giảm lượng rác chôn lấp và tạo ra năng lượng sạch… Thay vì để rác phân hủy phát sinh khí metan gây hiệu ứng nhà kính, hệ thống này chuyển hóa chất thải thành điện năng. Đặc biệt, việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo giúp tối ưu quá trình cháy, duy trì nhiệt độ ổn định và kiểm soát khí thải ở ngưỡng an toàn, hướng tới mục tiêu phát thải thấp.

Bên cạnh công nghệ và hạ tầng, một trong những yếu tố quyết định thành công là thay đổi hành vi xã hội. Một trong những giải pháp đang được Hà Nội nghiên cứu là triển khai nguyên tắc “người gây ô nhiễm phải trả tiền”, tiến tới thu phí theo khối lượng hoặc thể tích rác phát sinh. Các chuyên gia cho rằng, đó là giải pháp có ý nghĩa lớn trong việc thay đổi hành vi tiêu dùng và nâng cao ý thức cộng đồng. Khi người dân phải trả phí tương ứng với lượng rác thải ra, họ sẽ có động lực giảm phát sinh chất thải, đồng thời chủ động phân loại rác tốt hơn.

GS.TS Lưu Đức Hải, Viện trưởng Viện Nghiên cứu đô thị và phát triển hạ tầng nhận định, công nghệ hiện đại sẽ khó phát huy hiệu quả nếu thiếu sự đồng hành của cộng đồng. Vì vậy, nâng cao nhận thức và thay đổi hành vi xã hội phải được xem là yếu tố trung tâm trong quản lý chất thải rắn đô thị. Theo ông Hải, truyền thông về bảo vệ môi trường cần chuyển từ tuyên truyền phong trào sang định hướng hành vi cụ thể. Trường học phải là nơi hình thành thói quen phân loại rác cho thế hệ trẻ; tổ dân phố duy trì nếp sống xanh; báo chí và nền tảng số đóng vai trò lan tỏa mô hình hiệu quả, đồng thời giám sát và phê phán hành vi gây ô nhiễm…

Có thể thấy rằng, gỡ “điểm nghẽn” môi trường trong xử lý chất thải không còn là yêu cầu riêng của ngành môi trường mà đã trở thành nhiệm vụ cấp thiết đối với quá trình phát triển bền vững của Thủ đô. Từ thay đổi tư duy quản lý, đầu tư công nghệ hiện đại đến nâng cao ý thức xã hội, tất cả cần được triển khai đồng bộ và quyết liệt. Việc tháo gỡ những “điểm nghẽn” trong quản lý chất thải hiện nay chính là nền tảng để Hà Nội tiến gần hơn tới mục tiêu trở thành đô thị xanh, văn minh và bền vững trong tương lai.