Hạ tầng tăng tốc, nguồn nhân lực không thể là điểm nghẽn
Trước yêu cầu đẩy nhanh tiến độ các dự án hạ tầng giao thông quy mô lớn, nhu cầu nhân lực ngành Xây dựng ngày càng tăng, trong khi doanh nghiệp vẫn chật vật tuyển dụng và giữ chân lao động. Liên kết giữa Nhà nước, nhà trường và doanh nghiệp được kỳ vọng sẽ tháo gỡ điểm nghẽn nhân lực, đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn tới.
Nhu cầu nhân lực tăng mạnh, doanh nghiệp căng mình tuyển dụng
Ngành Xây dựng - Giao thông đang đứng trước cơ hội phát triển lớn khi nhiều dự án hạ tầng trọng điểm được triển khai, kéo theo nhu cầu nhân lực gia tăng trên diện rộng. Tuy nhiên, sự thiếu hụt lao động không chỉ xuất hiện ở lực lượng công nhân trực tiếp mà còn tập trung ở đội ngũ kỹ sư, cán bộ quản lý dự án và nhân sự có chuyên môn sâu về công nghệ.
Ngày 22/10, tại tọa đàm "Hóa giải nguy cơ thiếu hụt nhân lực ngành Xây dựng: Cần cái "bắt tay" của "ba nhà", các đại biểu nhận định, nếu không có kế hoạch chuẩn bị nguồn nhân lực từ sớm, tình trạng thiếu người có thể trở thành điểm nghẽn, ảnh hưởng đến tiến độ, chất lượng và hiệu quả triển khai các dự án hạ tầng.

Phát biểu khai mạc tọa đàm, bà Nguyễn Thị Hồng Nga, Tổng biên tập Báo Xây dựng nhấn mạnh, ngành Xây dựng đang bước vào giai đoạn phát triển với khối lượng công việc lớn, trong bối cảnh mục tiêu đột phá phát triển kết cấu hạ tầng đồng bộ, hiện đại được đặt ra ngày càng rõ nét. Hàng loạt dự án đường bộ cao tốc, đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam, đường sắt đô thị và công trình hàng hải quy mô lớn đang tạo ra nhu cầu nhân lực đáng kể, cả về số lượng lẫn chất lượng.
Theo PGS.TS.KTS. Nguyễn Vũ Phương, Phó Giám đốc Học viện Chiến lược, Bồi dưỡng cán bộ xây dựng, ngành Xây dựng có thể cần bổ sung hàng trăm nghìn lao động trong thời gian tới.
Dù vậy, bài toán nhân lực không thể giải quyết đơn thuần bằng việc tăng tuyển dụng. Theo ông Nguyễn Vũ Phương, việc dự báo cần tính đến đặc điểm từng dự án, năng lực triển khai, khả năng đào tạo của các cơ sở giáo dục, trình độ chuyên môn và mức độ sẵn sàng tham gia thị trường lao động của từng nhóm nhân sự.
Nếu chỉ lấy chiều dài đường cần xây dựng nhân với một định mức lao động để tính toán nhu cầu, kết quả có thể không phản ánh đúng thực tế. Ngành cần đánh giá tổng thể cả số lượng, chất lượng và cơ cấu chuyên môn, đồng thời xây dựng các kịch bản phù hợp với tiến độ triển khai dự án trong từng giai đoạn.

Thực tế tại doanh nghiệp cho thấy áp lực tuyển dụng đã hiện hữu. Ông Nguyễn Quang Huy, Phó Chủ tịch kiêm Tổng giám đốc Tập đoàn Đèo Cả, cho biết tập đoàn hiện có hơn 10.000 nhân sự làm việc trên cả nước. Trong hai năm tới, nhu cầu nhân lực dự kiến tăng khoảng 30%, tương đương khoảng 3.000 người.
Đặc thù của các dự án giao thông là địa bàn thi công trải dài qua nhiều địa phương, trong khi một số vị trí đòi hỏi người lao động có tay nghề cao, kinh nghiệm thực tiễn và khả năng luân chuyển giữa các công trường. Vì vậy, khó khăn không chỉ nằm ở việc tuyển đủ người mà còn ở khả năng xây dựng đội ngũ nòng cốt gồm chỉ huy trưởng, cán bộ kỹ thuật và nhân sự chuyên môn có thể gắn bó lâu dài với doanh nghiệp.
Theo ông Nguyễn Quang Huy, sau Tết Nguyên đán, có thời điểm chỉ khoảng 70% người lao động quay trở lại làm việc sau một tháng. Tình trạng này khiến doanh nghiệp đối mặt với nguy cơ thiếu hụt nhân sự ngay từ đầu năm, trong khi nhiều dự án cần huy động lực lượng lớn để tổ chức thi công liên tục.
"Tại một số công trường vào giai đoạn cao điểm, Đèo Cả cần khoảng 3.000 nhân sự, tổ chức thi công 24/24 giờ theo mô hình 3 ca, 4 kíp. Để chủ động nguồn lực, doanh nghiệp đã điều chuyển nhân sự từ dự án Cam Lâm - Vĩnh Hảo sau khi công trình hoàn thành vào cuối năm 2023 sang các dự án mới. Thậm chí, tập đoàn chấp nhận trả lương trước ba tháng để giữ chân người lao động, bảo đảm nhân lực khi dự án mới bắt đầu triển khai", ông Nguyễn Quang Huy nói.
Liên kết “ba nhà”, tháo gỡ điểm nghẽn từ đào tạo đến đãi ngộ
Một trong những vấn đề được nhiều đại biểu nhấn mạnh là khoảng cách giữa chương trình đào tạo và yêu cầu thực tế tại doanh nghiệp. Dù các cơ sở giáo dục đã có nhiều nỗ lực đổi mới, sinh viên vẫn cần thêm thời gian để làm quen với công trường, quy trình thi công và những yêu cầu chuyên môn sau khi tốt nghiệp.
PGS.TS. Nguyễn Hoàng Long, Hiệu trưởng Trường Đại học Công nghệ Giao thông vận tải cho biết, nhà trường hiện có trên 25.000 người học, trong đó hơn 70% chương trình đào tạo thuộc các lĩnh vực phục vụ trực tiếp ngành Giao thông vận tải và Xây dựng. Tuy nhiên, khả năng tiếp cận và khai thác thực tiễn trong đào tạo vẫn chưa theo kịp tốc độ phát triển cũng như yêu cầu ngày càng cao của thị trường lao động.
Theo ông Long, mối liên kết giữa nhà trường và doanh nghiệp trước đây chưa thực sự chặt chẽ. Việc hợp tác đôi khi mới dừng ở biên bản ghi nhớ, trong khi trao đổi thông tin về nhu cầu tuyển dụng, điều chỉnh chương trình đào tạo và tổ chức thực hành chưa được triển khai thường xuyên.
Để khắc phục tình trạng này, các bên cần cụ thể hóa hợp tác theo nguyên tắc “6 rõ”: rõ việc, rõ người, rõ thời gian, rõ trách nhiệm, rõ thẩm quyền và rõ kết quả. Doanh nghiệp phải xác định cụ thể nhu cầu nhân sự, từ kỹ sư cầu đường, khảo sát, thiết kế, địa kỹ thuật đến chuyên gia BIM và quản lý thi công. Trên cơ sở đó, nhà trường điều chỉnh chương trình, chuẩn đầu ra và phương thức đào tạo phù hợp.
Ông Nguyễn Quang Huy Phó Chủ tịch kiêm Tổng Giám đốc Tập đoàn Đèo Cả cho rằng, thời gian thực tập khoảng ba tháng như hiện nay khiến sinh viên khó tham gia sâu vào công việc thực tế, phần lớn mới dừng ở việc quan sát quy trình. Theo ông, thời gian thực tập nên kéo dài từ 3 - 6 tháng để người học có điều kiện tiếp cận hiện trường, tham gia triển khai dự án và trực tiếp tạo ra sản phẩm.
Bên cạnh chất lượng đào tạo, chính sách tiền lương và điều kiện làm việc cũng là yếu tố quyết định khả năng thu hút, giữ chân lao động.
PGS.TS. Trần Chủng, Chủ tịch Hiệp hội các Nhà đầu tư công trình giao thông đường bộ Việt Nam cho rằng, ngành cần sớm xây dựng chiến lược phát triển nhân lực dài hạn, tránh tình trạng có giai đoạn người lao động thiếu việc làm nhưng khi nhiều dự án được triển khai lại không đủ nhân sự đáp ứng. Ông cũng nhấn mạnh, yêu cầu cải thiện môi trường làm việc, thu nhập và chế độ đãi ngộ, nhất là với người lao động phải làm việc xa nhà, trong điều kiện sinh hoạt khó khăn.
Ở góc độ doanh nghiệp, ông Trần Đình Lân, Phó Tổng Giám đốc Công ty TNHH Thương mại và Xây dựng Trung Chính, kiến nghị rà soát, điều chỉnh định mức và đơn giá nhân công để sát với thị trường. Theo số liệu doanh nghiệp phản ánh tại tọa đàm, đơn giá nhân công trong định mức hiện khoảng 300.000 - 400.000 đồng/công, trong khi mức chi trả trên thị trường có thể lên tới 900.000 đồng đến 1 triệu đồng/công. Riêng tại Trung Chính, mức chi trả được doanh nghiệp nêu là 950.000 đồng/công.
Khoảng cách lớn giữa định mức và chi phí thực tế tạo áp lực lên tài chính nhà thầu, hạn chế nguồn lực dành cho đào tạo, nâng cao tay nghề và cải thiện thu nhập người lao động. Doanh nghiệp cũng kiến nghị rà soát các chi phí phục vụ thi công, điều kiện ăn ở tại công trường và tỷ lệ lợi nhuận định mức để tạo dư địa tái đầu tư.
Trong bối cảnh hàng loạt công trình hạ tầng lớn đang mở ra, chuẩn bị nguồn nhân lực không chỉ là nhiệm vụ trước mắt của từng doanh nghiệp hay cơ sở đào tạo, mà cần trở thành chiến lược dài hạn của toàn ngành. Hạ tầng có thể được đẩy nhanh bằng nguồn vốn và công nghệ, nhưng để biến các dự án thành công trình hoàn chỉnh, yếu tố con người vẫn giữ vai trò quyết định.