Hành trình 500 ngày đêm viết tiếp đạo lý 'Uống nước nhớ nguồn'

Huy động đồng bộ các nguồn lực

Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, được phát động từ ngày 15/3/2026 đến ngày 27/7/2027, hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ, là một chiến dịch mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc, thể hiện trách nhiệm của cả hệ thống chính trị đối với những người đã hiến dâng cuộc đời cho Tổ quốc.

Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua, hàng trăm nghìn liệt sĩ vẫn chưa được tìm thấy hoặc chưa xác định được danh tính. Có những nghĩa trang với hàng nghìn phần mộ chỉ ghi dòng chữ “Liệt sĩ chưa biết tên”. Mỗi tấm bia vô danh ấy là một khoảng trống, là một câu hỏi, là một món nợ mà thế hệ hôm nay chưa trả được.

Nhiều năm qua, Đảng, Nhà nước, Quân đội và các địa phương đã không ngừng nỗ lực tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ. Hàng chục nghìn liệt sĩ đã được đưa về với quê hương. Tuy nhiên, càng về sau, công việc càng khó khăn bởi dấu vết chiến tranh ngày một phai mờ, nhân chứng ngày càng ít, địa hình thay đổi, hồ sơ thất lạc và thời gian làm cho nhiều thông tin không còn nguyên vẹn.

Trong bối cảnh đó, Chiến dịch 500 ngày đêm mang ý nghĩa như một sự tăng tốc, huy động đồng bộ các nguồn lực của cả nước để chạy đua với thời gian. Đây không chỉ là chiến dịch tìm kiếm hài cốt mà còn là chiến dịch xác định danh tính, để mỗi người lính có thể trở về đúng với tên gọi của mình.

Trong Chiến dịch 500 ngày đêm, công nghệ ADN được xác định là một trong những nhiệm vụ trọng tâm. Các địa phương đồng loạt triển khai lấy mẫu hài cốt liệt sĩ chưa rõ thông tin, lấy mẫu thân nhân, số hóa dữ liệu và xây dựng cơ sở dữ liệu ADN phục vụ giám định trên phạm vi toàn quốc. Nhiều tỉnh thành trong cả nước đã khẩn trương triển khai công việc này với mục tiêu hoàn thành theo tiến độ của chiến dịch.

Nếu trước đây việc xác định danh tính chủ yếu dựa vào di vật, hồ sơ, lời kể của nhân chứng thì ngày nay khoa học đã mang đến một “người làm chứng” khách quan và chính xác hơn: ADN. Trong nhiều trường hợp, hài cốt sau hàng chục năm gần như không còn đủ dấu vết nhận dạng. Những chiếc tăng võng, mảnh giấy, cuốn sổ tay hay chiếc lược từng là hy vọng của gia đình cũng đã mục nát theo thời gian. Chỉ còn ADN lưu giữ những thông tin di truyền bền bỉ nhất.

Việc phân tích ADN từ mẫu hài cốt, đối chiếu với mẫu sinh phẩm của thân nhân, cho phép xác định quan hệ huyết thống với độ chính xác rất cao. Nhờ đó, nhiều phần mộ vô danh đã được trả lại tên thật sau hàng chục năm im lặng.

Công nghệ đồng hành cùng mở cánh cửa ký ức

Nghị quyết số 57 của Bộ Chính trị xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực phát triển đất nước. Trong Chiến dịch 500 ngày đêm, tinh thần ấy được hiện thực hóa rất rõ. Mỗi mẫu ADN sau khi thu nhận không chỉ được giám định mà còn được chuẩn hóa, số hóa và kết nối với cơ sở dữ liệu quốc gia. Điều này giúp rút ngắn thời gian đối chiếu, giảm sai sót và mở rộng khả năng xác định danh tính trên quy mô lớn.

Một mẫu ADN tưởng như rất nhỏ nhưng phía sau nó là cả hệ thống dữ liệu, trí tuệ nhân tạo, công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới và các trung tâm giám định hiện đại. Những tiến bộ này đang mở thêm hy vọng cho hàng chục nghìn gia đình còn chưa biết nơi người thân mình yên nghỉ. Có thể nói, lần đầu tiên trong lịch sử công tác “Đền ơn đáp nghĩa”, công nghệ trở thành lực lượng đồng hành trực tiếp với hành trình tri ân.

Song, khó khăn lớn nhất hiện nay chính là thời gian. Nhiều thân nhân trực hệ của liệt sĩ đã ở tuổi ngoài 80, 90. Không ít người đã qua đời mà chưa kịp biết nơi con em mình nằm lại. Mỗi ngày trôi qua là thêm một cơ hội đối chiếu ADN bị mất đi.

Ở chiều ngược lại, hài cốt sau nhiều thập kỷ chịu tác động của khí hậu nhiệt đới, đất đai và điều kiện chôn cất khiến vật liệu di truyền bị phân hủy mạnh. Điều đó đòi hỏi công nghệ giải trình tự ADN ngày càng hiện đại hơn, đồng thời yêu cầu quá trình lấy mẫu, bảo quản, vận chuyển phải hết sức nghiêm ngặt. Bởi vậy, Chiến dịch 500 ngày đêm thực sự là cuộc chạy đua với thời gian để giữ lại những cơ hội cuối cùng.

Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam được giao thực hiện giám định ADN hài cốt liệt sĩ; nghiên cứu, phát triển công nghệ giám định ADN thế hệ mới NGS-SNP; tham gia xây dựng quy chuẩn, tiêu chuẩn và Ngân hàng Gen thân nhân liệt sĩ; phối hợp xây dựng kế hoạch lấy mẫu hài cốt liệt sĩ chưa có thông tin; đồng thời tham gia xây dựng quy trình số hóa thông tin và nâng cấp cơ sở dữ liệu quốc gia về liệt sĩ kết nối với cơ sở dữ liệu dân cư.

Theo lãnh đạo Viện Hàn lâm, với trách nhiệm của cơ quan nghiên cứu khoa học hàng đầu cả nước, việc ứng dụng những thành tựu khoa học tiên tiến vào giám định hài cốt liệt sĩ không chỉ là nhiệm vụ chính trị quan trọng mà còn mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc. Những năm qua, Viện Hàn lâm đã chủ động nghiên cứu, tiếp cận và từng bước làm chủ các công nghệ di truyền tiên tiến trên thế giới. Thông qua hợp tác với Chính phủ Hoa Kỳ và Ủy ban Quốc tế về Người mất tích (ICMP), các nhà khoa học Việt Nam đã tiếp nhận, thử nghiệm và phát triển công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới kết hợp phân tích SNP, tạo bước đột phá so với phương pháp giám định ADN ty thể truyền thống.

Đặc biệt, thông qua Dự án ODA về nâng cao năng lực giám định hài cốt trong chiến tranh, các nhà khoa học không chỉ tiếp nhận công nghệ mà còn từng bước làm chủ toàn bộ quy trình kỹ thuật, từ khai quật, xử lý, tách chiết các mẫu xương khó đến phân tích dữ liệu di truyền và đối khớp huyết thống theo tiêu chuẩn quốc tế.

Kết quả thực tế cho thấy công nghệ mới đã mang lại nhiều tín hiệu tích cực. Năm 2025, quy trình giám định ADN bằng công nghệ NGS-SNP được áp dụng tại Nghĩa trang Liệt sĩ Trà Lĩnh (Cao Bằng). Kết quả cho thấy 54 trong số 58 mẫu hài cốt được tách chiết thành công ADN và thu được dữ liệu SNP đủ điều kiện để đối sánh, đạt tỷ lệ 93%. 

Nếu như trước đây, phương pháp giám định truyền thống chủ yếu dựa trên các chỉ thị STR hoặc ADN ty thể, thì hiện nay, công nghệ NGS-SNP có thể phân tích đồng thời hàng nghìn chỉ thị SNP trên toàn bộ hệ gen từ lượng ADN rất nhỏ và bị tổn thương nặng, qua đó nâng cao đáng kể khả năng xác định quan hệ huyết thống, kể cả khi chỉ còn thân nhân ở các thế hệ xa. Công nghệ này cũng có độ chính xác cao, khả năng tự động hóa lớn và phù hợp với định hướng xây dựng cơ sở dữ liệu ADN quy mô quốc gia.

Còn nhiều thách thức trong xác định danh tính liệt sĩ

Theo các nhà khoa học, khó khăn lớn nhất hiện nay là chất lượng ADN trong hài cốt thường bị suy giảm nghiêm trọng do tác động của thời gian, điều kiện thổ nhưỡng, nhiệt độ, độ ẩm và vi sinh vật. Nhiều mẫu chỉ còn những đoạn ADN rất ngắn hoặc chứa nhiều tạp chất gây cản trở quá trình phân tích.

Bên cạnh đó, mỗi mẫu hài cốt có mức độ bảo tồn khác nhau nên phải áp dụng quy trình xử lý riêng. Điều này đòi hỏi đội ngũ chuyên gia có trình độ cao, hệ thống phòng thí nghiệm hiện đại cùng quy trình kiểm soát chất lượng nghiêm ngặt để bảo đảm kết quả giám định chính xác và khách quan.

Một thách thức khác là số lượng thân nhân trực hệ của nhiều liệt sĩ ngày càng ít do thời gian đã kéo dài qua nhiều thế hệ. Vì vậy, việc thu thập mẫu ADN thân nhân, chuẩn hóa thông tin phả hệ và xây dựng Ngân hàng Gen quy mô lớn được coi là yếu tố then chốt để nâng cao hiệu quả đối sánh.

Ngân hàng Gen chỉ phát huy hiệu quả khi có dữ liệu đủ lớn, chất lượng cao và được cập nhật thường xuyên. Cùng với đó, việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo và các thuật toán phân tích dữ liệu lớn sẽ giúp rút ngắn thời gian đối sánh, nâng cao khả năng xác định danh tính liệt sĩ trong tương lai.

Trong nhiều nền văn hóa, người đã khuất chỉ thực sự an nghỉ khi có tên tuổi, có quê hương và có người thân thắp hương. Với người Việt Nam, điều đó còn là sự tiếp nối của đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, “Ăn quả nhớ người trồng cây”.

Điều đặc biệt của Chiến dịch 500 ngày đêm là sự kết hợp giữa đạo lý tri ân và thành tựu tiên tiến của công nghệ sinh học, dữ liệu lớn và chuyển đổi số. Trong hành trình ấy, mỗi mẫu ADN được giải mã là thêm một phần mộ được gọi đúng tên, thêm một gia đình khép lại nỗi đau kéo dài hàng chục năm; và mỗi bước tiến của khoa học lại góp phần làm sáng hơn đạo lý tri ân của dân tộc.