Hào quang và cái giá của sự lệch chuẩn

Danh tiếng không phải “lá chắn” trước pháp luật

Những ngày qua, thông tin nữ ca sĩ Miu Lê (tên thật Lê Ánh Nhật) bị cơ quan chức năng điều tra liên quan đến ma túy đã khiến dư luận đặc biệt quan tâm. Vừa rồi, cơ quan CSĐT Công an thành phố Hải Phòng đã ra quyết định khởi tố bị can, áp dụng biện pháp ngăn chặn tạm giam với nữ ca sĩ này. Dù kết luận cuối cùng vẫn đang chờ cơ quan chức năng làm rõ, song vụ việc đã tạo ra làn sóng tranh luận lớn về lối sống, trách nhiệm và bản lĩnh của người nổi tiếng trước những cám dỗ của đời sống giải trí hiện đại.

Đây không phải trường hợp duy nhất, thời gian qua, nhiều nghệ sĩ, người nổi tiếng đã vướng vòng lao lý khiến dư luận không khỏi ngỡ ngàng. Năm 2025, làng giải trí xôn xao trước thông tin diễn viên, doanh nhân Trương Ngọc Ánh bị bắt về hành vi “Lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản”. Là gương mặt quen thuộc của điện ảnh Việt suốt nhiều năm, vụ việc của Trương Ngọc Ánh khiến nhiều khán giả tiếc nuối và đặt dấu hỏi về trách nhiệm của người nổi tiếng trước pháp luật.

Và không chỉ dừng lại ở các hành vi liên quan đến ma túy hay hình sự, thời gian qua, nhiều nghệ sĩ còn bị xử lý vì quảng cáo sai sự thật, vi phạm quy định kinh doanh hoặc phát ngôn lệch chuẩn trên không gian mạng. Điển hình là vụ việc Hoa hậu Hòa bình quốc tế 2021 Nguyễn Thúc Thùy Tiên phải chịu án 2 năm tù về tội Lừa dối khách hàng. Đây là vụ việc gây xôn xao dư luận bởi người đẹp từng được xem là hình mẫu truyền cảm hứng cho giới trẻ.

Hay gần đây là vụ việc Ngân 98 (Võ Thị Ngọc Ngân) và nhạc sĩ Lương Bằng Quang cũng bị xử lý trong vụ án sản xuất, kinh doanh hàng giả là thực phẩm với quy mô lớn. Vụ việc không chỉ gây bức xúc bởi tính chất vi phạm pháp luật mà còn cho thấy mặt trái của việc lợi dụng sức ảnh hưởng cá nhân để trục lợi.

Sự tổn thương với niềm tin văn hóa

PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên Chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội cho rằng, trước hết phải nhìn mỗi vụ việc cụ thể trên tinh thần thượng tôn pháp luật, chờ kết luận chính thức của cơ quan chức năng, tránh quy chụp, kết án vội vàng trên mạng xã hội. Từ những thông tin đang được báo chí phản ánh về vụ việc liên quan đến ca sĩ Miu Lê và một số trường hợp trước đó trong giới giải trí, có thể thấy đây không chỉ là câu chuyện của một cá nhân sa ngã, mà còn là tín hiệu cảnh báo về những lệch chuẩn trong một bộ phận đời sống giải trí hiện nay.

Theo ông Sơn, người nổi tiếng không chỉ sống cho riêng mình. Họ có người hâm mộ, có sức ảnh hưởng, đặc biệt với giới trẻ. Một hành vi sai trái của họ vì thế không dừng lại ở phạm vi đời tư, mà có thể tạo ra những tác động xã hội rộng hơn, làm tổn thương niềm tin của công chúng, làm xấu hình ảnh của môi trường nghệ thuật, thậm chí khiến một bộ phận thanh thiếu niên hiểu sai về tự do cá nhân... Nghệ sĩ có quyền sống đời sống riêng, nhưng không thể nhân danh đời sống riêng để xem nhẹ pháp luật và chuẩn mực cộng đồng.

TS Phạm Việt Long, nguyên Chủ tịch Hội đồng Quản lý Viện Nghiên cứu văn hóa và phát triển nhìn nhận: Đó là biểu hiện của sự lệch chuẩn trong một bộ phận người nổi tiếng. Khi danh tiếng, tiền bạc và sự chú ý của công chúng đến quá nhanh, một số cá nhân dễ rơi vào tâm lý chủ quan, xem nhẹ kỷ cương pháp luật và chuẩn mực ứng xử xã hội. Bên cạnh đó, phản ánh mặt trái của môi trường giải trí hiện đại, nơi áp lực nổi tiếng, cạnh tranh hình ảnh và lối sống hào nhoáng đôi khi khiến một số nghệ sĩ đánh mất sự cân bằng, chạy theo cảm giác đặc quyền hoặc những giá trị lệch lạc. Hiện tượng này cũng đặt ra vấn đề về văn hóa thần tượng trong xã hội: một bộ phận công chúng quá dễ dãi, đôi khi tuyệt đối hóa nghệ sĩ như hình mẫu, trong khi chính họ cũng chỉ là công dân và phải chịu trách nhiệm trước pháp luật như mọi người khác.

Khi một người làm nghệ thuật vướng vào vi phạm pháp luật, điều mất mát không chỉ là sự nghiệp cá nhân, mà còn là sự tổn thương đối với niềm tin văn hóa. Công chúng có thể tha thứ cho sai lầm nếu người đó thật sự tỉnh thức, ăn năn và sửa chữa, nhưng xã hội không thể bình thường hóa cái sai, càng không thể biến sự sa ngã thành một thứ “ồn ào truyền thông” để rồi sau đó lại dễ dàng lãng quên.

Lấp khoảng trống trách nhiệm

Những vụ việc xảy ra trong thời gian qua là lời cảnh báo không chỉ dành riêng cho giới giải trí mà còn cho toàn xã hội về mặt trái của danh vọng trong thời đại số. Hào quang có thể mang lại sự nổi tiếng, nhưng không thể giúp bất kỳ ai đứng ngoài pháp luật. Và khi đã là người của công chúng, mỗi nghệ sĩ càng cần hiểu rằng giữ gìn hình ảnh không chỉ để bảo vệ sự nghiệp của chính mình, mà còn để giữ gìn niềm tin và những giá trị tốt đẹp mà xã hội gửi gắm.

Về vấn đề này, theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, muốn nâng cao trách nhiệm xã hội của người nổi tiếng, trước hết phải xây dựng lại nhận thức rằng danh tiếng không phải là đặc quyền, mà là trách nhiệm. Càng nổi tiếng, càng có sức ảnh hưởng, người nghệ sĩ càng phải tự đặt ra cho mình chuẩn mực cao hơn trong ứng xử, trong phát ngôn, trong đời sống cá nhân và trong quan hệ với công chúng.

Theo ông Sơn, các cơ sở đào tạo nghệ thuật, các đơn vị quản lý, công ty giải trí, hội nghề nghiệp cần coi giáo dục đạo đức nghề nghiệp, văn hóa ứng xử, kiến thức pháp luật, kỹ năng kiểm soát khủng hoảng và trách nhiệm xã hội là một phần bắt buộc trong quá trình hình thành nghệ sĩ. Bên cạnh đó, cần có bộ quy tắc ứng xử nghề nghiệp rõ ràng hơn nữa đối với nghệ sĩ, người nổi tiếng, KOL, người có ảnh hưởng trên mạng xã hội. Quy tắc ấy không phải để trói buộc sáng tạo, mà để bảo vệ môi trường sáng tạo lành mạnh. Các nhà sản xuất, nhãn hàng, nền tảng truyền thông, đơn vị tổ chức biểu diễn cũng phải có trách nhiệm. Cùng với đó là kết hợp giữa chế tài pháp luật, chế tài nghề nghiệp và chế tài xã hội. Người vi phạm pháp luật phải bị xử lý theo pháp luật, không có vùng cấm cho danh tiếng. Bên cạnh đó, các hội nghề nghiệp, cơ quan quản lý, đơn vị sử dụng lao động nghệ thuật cũng cần có cơ chế tạm dừng, hạn chế hoặc chấm dứt hợp tác trong những trường hợp vi phạm nghiêm trọng. Công chúng cũng cần có văn hóa tiếp nhận tỉnh táo, không cực đoan “đánh hội đồng”, nhưng cũng không dễ dãi tung hô, cổ vũ hoặc biến sandal thành sự nổi tiếng mới.

Đồng quan điểm, ông Phạm Việt Long cho rằng, sự nổi tiếng không thể là “vùng miễn trừ trách nhiệm”. Chỉ khi pháp luật được áp dụng công bằng với mọi công dân, xã hội mới củng cố được niềm tin và nghệ sĩ mới ý thức rõ giới hạn của mình. Ngoài ra, công chúng cũng cần thay đổi cách tiếp nhận, yêu mến tài năng nhưng không thần thánh hóa cá nhân. Một nền văn hóa giải trí lành mạnh phải được xây dựng từ cả phía nghệ sĩ, cơ quan quản lý và chính khán giả.

“Trong xã hội ngày nay, nghệ sĩ và người nổi tiếng có sức ảnh hưởng rất lớn, đặc biệt với giới trẻ, vì vậy bản thân nghệ sĩ phải ý thức rằng danh tiếng luôn đi kèm trách nhiệm. Người có sức ảnh hưởng không chỉ đại diện cho cá nhân mình mà còn tác động đến nhận thức, lối sống của công chúng, nên càng phải tuân thủ pháp luật và giữ gìn chuẩn mực đạo đức. Các đơn vị quản lý nghệ sĩ, cần có cơ chế đào tạo, giám sát về đạo đức nghề nghiệp, ứng xử công chúng, cũng như kiến thức pháp luật, thay vì chỉ chú trọng xây dựng hình ảnh. Và cần xử lý nghiêm minh, công khai các sai phạm của người nổi tiếng”, ông Long nói.

Hào quang nghệ thuật luôn đi cùng sự ngưỡng mộ, sự chú ý và đôi khi là cả những đặc quyền vô hình mà xã hội dành cho người nổi tiếng. Nhưng chính hào quang ấy cũng có thể trở thành chiếc bóng lớn nếu người nghệ sĩ không đủ bản lĩnh, không có nền tảng văn hóa, không có kỷ luật tự thân và không ý thức được rằng mình đang sống trong ánh nhìn của công chúng.

Khi danh tiếng được đặt cao hơn nhân cách, khi sự nổi tiếng được xem như tấm giấy thông hành để vượt qua chuẩn mực thông thường, khi những cuộc vui, những mối quan hệ dễ dãi, những lối sống buông thả được khoác lên vẻ ngoài sành điệu, thì sự lệch chuẩn rất dễ xảy ra.