Tăng trưởng từ giải “bài toán” nguồn nhân lực chất lượng cao

Nghịch lý về nguồn nhân lực

PGS.TS Trần Đình Thiên - nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam, cho rằng Hà Nội có lợi thế đặc biệt khi hội tụ hệ thống trường đại học, viện nghiên cứu, chuyên gia, nguồn nhân lực chất lượng cao cùng các điều kiện về khoa học, giáo dục, văn hóa và kết nối quốc tế. Thành phố quy tụ khoảng 65% số nhà khoa học đầu ngành, giáo sư, phó giáo sư cả nước và 82% số phòng thí nghiệm trọng điểm. Lực lượng lao động khoảng 4,2 triệu người, trong đó lao động có trình độ đại học trở lên chiếm 30,19%.

Mặc dù nguồn lực lớn chưa tạo ra hiệu quả cao. Khoảng 25% số cử nhân, kỹ sư đang làm công việc kỹ năng thấp, trong khi nhân lực kỹ thuật cao lại thiếu hụt. Có tới 96,2% doanh nghiệp Hà Nội có quy mô dưới 50 lao động. Giai đoạn 2015-2024, số doanh nghiệp tăng 56,7% nhưng số lao động trong doanh nghiệp chỉ tăng 19,9%...

Những con số này phản ánh nghịch lý: Hà Nội có nguồn nhân lực chất lượng nhưng chưa tạo đủ không gian và cơ chế để nguồn lực đó chuyển hóa thành giá trị kinh tế tương xứng.

Chuyển hóa nhân lực thành động lực tăng trưởng

Theo PGS.TS Trần Đình Thiên, Hà Nội cần thay đổi cách tiếp cận trong thu hút nhân tài, từ chú trọng bằng cấp, danh hiệu sang đánh giá bằng kết quả thực tế. Thành phố nên giao những nhiệm vụ đủ lớn để người tài phát huy năng lực, đồng thời xác định rõ sản phẩm đầu ra và trách nhiệm sử dụng kết quả. Người được lựa chọn cần có nhiệm vụ cụ thể trong khoảng 12-24 tháng, đi kèm dữ liệu, thiết bị, quyền hạn và cơ chế trả công phù hợp. Cách làm này vừa giúp nhận diện đúng người có năng lực, vừa khắc phục tình trạng thu hút được nhân tài nhưng thiếu môi trường để họ phát huy sở trường.

Đối với khu vực công, hoàn thiện chính sách đãi ngộ phải đi cùng phân cấp, phân quyền và xác định rõ trách nhiệm người đứng đầu. Muốn thu hút chuyên gia trong những lĩnh vực mới, thành phố cần tạo điều kiện để họ trực tiếp tham gia giải quyết các bài toán thực tiễn, từ quản trị đô thị, chuyển đổi số đến phát triển công nghệ cao.

Trong khu vực doanh nghiệp, yêu cầu cấp thiết là gắn đào tạo với nhu cầu sử dụng lao động. Thạc sĩ Lại Hồng Đăng, Phó Giám đốc Trung tâm Dịch vụ việc làm và Hỗ trợ Thanh thiếu niên Hà Nội cho hay, tuyển dụng đúng người, đào tạo đúng năng lực là điều kiện quan trọng để nâng cao năng suất và giá trị gia tăng. Thực tế, không ít lao động có bằng cấp nhưng thiếu kinh nghiệm thực tế, chưa thể đáp ứng ngay yêu cầu công việc. “Vì vậy, cần chuyển từ đào tạo theo những gì cơ sở đào tạo sẵn có sang đào tạo theo nhu cầu của doanh nghiệp. Cùng với tuyển dụng đúng vị trí, doanh nghiệp cần đầu tư đào tạo lại, nâng cao kỹ năng cho lực lượng lao động hiện hữu để thích ứng với công nghệ và phương thức sản xuất mới”, ông Đăng nhấn mạnh.

Hà Nội đã định hướng tăng cường liên kết giữa trường học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ cao. Kế hoạch phát triển công nghiệp bán dẫn đến năm 2030 đặt mục tiêu đào tạo ít nhất 22.000 nhân lực trình độ từ đại học trở lên cho ngành này, đồng thời hình thành trung tâm đào tạo kỹ thuật viên bán dẫn và đẩy mạnh liên kết viện - trường - doanh nghiệp. Đây là hướng đi cần thiết, song hiệu quả phụ thuộc vào khả năng dự báo nhu cầu thị trường, cập nhật chương trình đào tạo và tạo cơ hội để người học tiếp cận công nghệ, quy trình sản xuất thực tế.

Ở góc độ thị trường, bà Trần Thị Phương Lan - Chủ tịch Hiệp hội Các nhà bán lẻ Việt Nam, cho rằng phát triển sản xuất hiện đại, tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị và xây dựng thị trường bán lẻ hiện đại đòi hỏi nguồn nhân lực phù hợp với mô hình kinh tế mới.

Bà Lan đề xuất Hà Nội ưu tiên phát triển 5 nhóm nhân lực: kỹ thuật cho sản xuất hiện đại; công nghệ và dữ liệu; quản trị chuỗi cung ứng; bán lẻ; quản lý và lãnh đạo doanh nghiệp. Trong đó, đào tạo lại và nâng cao kỹ năng cho người lao động hiện có cần được coi trọng, giúp lực lượng lao động thích ứng với sự chuyển dịch của thị trường. Thành phố cũng có thể nghiên cứu xây dựng “Bản đồ nhân lực Hà Nội”, kết nối người lao động, cơ sở đào tạo và doanh nghiệp theo vị trí việc làm, kỹ năng, tiền lương và nhu cầu tuyển dụng. Công cụ này sẽ hỗ trợ nhận diện ngành nghề thiếu hụt nhân lực, dự báo nhu cầu thị trường và điều chỉnh hoạt động đào tạo sát thực tế hơn...