Hiệp định thương mại tự do Việt Nam - EFTA (VEFTA): Hơn 90% dòng thuế về 0%, thêm dư địa xuất khẩu cho doanh nghiệp

Sau 14 năm đàm phán, trải qua 21 phiên đàm phán chính thức, Việt Nam và 4 nước thành viên Hiệp hội Mậu dịch tự do châu Âu (EFTA), gồm Thụy Sĩ, Na Uy, Iceland và Liechtenstein, đã ký kết VEFTA ngày 18/10/2026 tại Hà Nội.

Theo ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng Thư ký, Trưởng Ban Pháp chế VCCI, năm 2025, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu giữa Việt Nam và EFTA đạt khoảng 1,92 tỷ USD, tăng gần 29% so với năm 2024. Trong đó, Việt Nam nhập khẩu khoảng 1,52 tỷ USD, chủ yếu là máy móc, thiết bị, dược phẩm và các sản phẩm có hàm lượng công nghệ cao; xuất khẩu đạt 405 triệu USD, tập trung vào giày dép, dệt may, thủy sản, thiết bị điện, điện tử và cơ khí.

EFTA là khu vực có thu nhập bình quân đầu người thuộc nhóm cao nhất thế giới, nhưng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam vào thị trường này còn khiêm tốn. Đây là dư địa để doanh nghiệp mở rộng thị trường, đặc biệt với những sản phẩm đáp ứng yêu cầu cao về chất lượng và phát triển bền vững.

Thông tin về các cam kết của hiệp định, bà Nguyễn Sơn Trà, Phụ trách Phòng WTO, Đàm phán và Thực thi Hiệp định, Vụ Phát triển thị trường nước ngoài và Thương mại đa biên, Bộ Công Thương cho biết, EFTA cam kết xóa bỏ thuế quan ngay khi hiệp định có hiệu lực đối với hơn 90% số dòng thuế, tương đương 99,5% kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang khối.

Đặc biệt, toàn bộ hàng công nghiệp, bao gồm các sản phẩm dệt may, điện tử và thủy sản theo phạm vi phân loại của hiệp định, được hưởng thuế suất 0% ngay khi VEFTA có hiệu lực. Nhiều mặt hàng nông sản như gạo, mật ong, rau quả chế biến cũng được hưởng các cam kết ưu đãi.

Dù cơ hội mở rộng thị trường là rõ rệt, khả năng tận dụng ưu đãi của doanh nghiệp không chỉ phụ thuộc vào mức thuế được cắt giảm. Thực tiễn triển khai các hiệp định thương mại tự do trước đây cho thấy, quy tắc xuất xứ vẫn là một trong những rào cản lớn.

Theo khảo sát của VCCI về việc thực thi Hiệp định EVFTA, khoảng 1/3 doanh nghiệp chưa tận dụng được ưu đãi thuế quan do không đáp ứng yêu cầu về quy tắc xuất xứ. Bên cạnh đó, doanh nghiệp còn gặp khó khăn trong tiếp cận thông tin, chuẩn bị chứng từ xuất xứ; một số trường hợp mức thuế tối huệ quốc (MFN) hiện hành thấp hơn mức thuế ưu đãi theo hiệp định nên chưa tạo động lực rõ rệt để thực hiện thủ tục hưởng ưu đãi.

Với VEFTA, ông Đậu Anh Tuấn lưu ý doanh nghiệp cần quan tâm đến ba nhóm vấn đề. Trước hết là biểu thuế và cam kết riêng của từng nước EFTA, bởi không thể áp dụng một cách hiểu chung cho cả bốn thị trường; Thụy Sĩ và Liechtenstein có biểu thuế chung. Tiếp đó là quy tắc xuất xứ, trong đó có cơ chế cộng gộp nguyên liệu phi nông nghiệp từ ASEAN và EU, đòi hỏi doanh nghiệp nắm rõ điều kiện cụ thể để tổ chức nguồn cung phù hợp. Cuối cùng là các tiêu chuẩn cao và rào cản ngoài thuế quan như tìm kiếm đối tác, logistics, hệ thống phân phối và xây dựng thương hiệu.

Để chuẩn bị triển khai Hiệp định, Bộ Tài chính đang xây dựng dự thảo Nghị định ban hành biểu thuế nhập khẩu ưu đãi đặc biệt của Việt Nam để thực hiện VEFTA. Theo định hướng dự thảo, hàng hóa nhập khẩu muốn được hưởng thuế suất ưu đãi đặc biệt phải đáp ứng các điều kiện về thuộc biểu thuế, được nhập khẩu từ các nước thành viên EFTA và đáp ứng quy định về xuất xứ, vận chuyển trực tiếp, chứng từ chứng nhận xuất xứ. Đối với hàng hóa xuất khẩu, doanh nghiệp cũng cần chuẩn bị đầy đủ hồ sơ, chứng từ liên quan để chứng minh đáp ứng quy tắc xuất xứ theo quy định.

Ông Đậu Anh Tuấn cho rằng, việc chuẩn bị cần bắt đầu từ rà soát danh mục sản phẩm, nguồn nguyên liệu, quy trình sản xuất và khả năng đáp ứng quy tắc xuất xứ. Doanh nghiệp cũng cần tìm hiểu kỹ tiêu chuẩn kỹ thuật, yêu cầu về môi trường, lao động và trách nhiệm xã hội tại từng thị trường, đồng thời chủ động tìm kiếm đối tác, kênh phân phối để xây dựng kế hoạch tiếp cận phù hợp.