Hiểu khán giả để điện ảnh Việt phát triển bền vững

Dữ liệu về khán giả vẫn còn thiếu

Những năm gần đây được xem là giai đoạn khởi sắc của điện ảnh Việt Nam. Liên tiếp nhiều bộ phim đạt doanh thu hàng trăm tỷ đồng, thậm chí vượt mốc nghìn tỷ đồng, cho thấy khán giả trong nước ngày càng sẵn sàng lựa chọn phim Việt khi tác phẩm đáp ứng được nhu cầu giải trí, mang đến cảm xúc và có chất lượng sản xuất tốt.

Không chỉ các dòng phim gia đình, tâm lý hay hài, nhiều tác phẩm hành động, lịch sử cũng từng bước tìm được chỗ đứng. Điều đó phản ánh thị trường điện ảnh trong nước đang mở rộng cả về quy mô lẫn thị hiếu của công chúng.

Tuy nhiên, thành công của một số bộ phim không đồng nghĩa điện ảnh Việt đã xây dựng được một hệ thống nghiên cứu khán giả chuyên nghiệp. Trên thực tế, phần lớn quyết định đầu tư vẫn dựa vào kinh nghiệm của nhà sản xuất, trực giác của đạo diễn hoặc xu hướng từng tạo nên thành công trước đó. Khi một dòng phim thắng lớn, hàng loạt dự án có đề tài tương tự nhanh chóng xuất hiện. Đến khi thị hiếu thay đổi, không ít bộ phim lại rơi vào cảnh doanh thu thấp, dù được đầu tư không nhỏ. Điều này cho thấy nhiều dự án vẫn đang được phát triển theo cách "đoán" khán giả nhiều hơn là "hiểu" khán giả.

Ở nhiều quốc gia có nền công nghiệp điện ảnh phát triển như Mỹ, nghiên cứu thị trường là bước gần như bắt buộc trước khi một dự án được triển khai. Các hãng phim tiến hành khảo sát nhiều nhóm đối tượng, phân tích độ tuổi, giới tính, nghề nghiệp, khu vực sinh sống, thói quen giải trí, xu hướng tiếp nhận nội dung, mức chi tiêu cho điện ảnh, thậm chí đánh giá phản ứng của khán giả với từng phiên bản kịch bản hoặc đoạn phim thử nghiệm.

Trong khi đó, tại Việt Nam, việc nghiên cứu này mới chủ yếu dựa trên số liệu phòng vé, phản hồi trên mạng xã hội hoặc kinh nghiệm của đơn vị phát hành. Đây đều là những nguồn tham khảo cần thiết nhưng chưa đủ để phản ánh toàn diện nhu cầu và hành vi của công chúng.

Theo nhà nghiên cứu Hoàng Dạ Vũ, giảng viên Trường ĐH Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội, một trong những thế mạnh nổi bật tạo nên vị thế của Hollywood chính là khả năng nghiên cứu và thấu hiểu khán giả. Điện ảnh Mỹ phát triển trên nền tảng công nghiệp, nơi người xem không chỉ là đối tượng thưởng thức nghệ thuật mà còn được đặt ở vị trí trung tâm của thị trường văn hóa. Chính cách tiếp cận này đã giúp Hollywood không ngừng tạo ra những tác phẩm vừa có giá trị giải trí, vừa đáp ứng nhu cầu và thị hiếu của công chúng trên quy mô toàn cầu.

Theo ông, sức hấp dẫn luôn là yếu tố cốt lõi của điện ảnh kể từ khi loại hình nghệ thuật này ra đời cho đến nay. Thành công của điện ảnh Mỹ không chỉ đến từ nguồn lực tài chính dồi dào hay công nghệ hiện đại, mà quan trọng hơn là khả năng thấu hiểu cơ chế nhận thức và cảm xúc của khán giả. Hollywood đã xây dựng được một hệ thống kể chuyện hiệu quả, trong đó mọi thành tố của bộ phim – từ kịch bản, diễn xuất, kỹ xảo, âm nhạc đến chiến lược quảng bá – đều được thiết kế nhằm tối ưu hóa trải nghiệm của người xem.

"Điện ảnh Mỹ vừa kế thừa truyền thống cinema of attractions của điện ảnh thời kỳ đầu, vừa phát triển nghệ thuật tự sự cổ điển thành một hệ thống công nghiệp hoàn chỉnh. Dưới góc độ lý thuyết nhận thức điện ảnh, sức hấp dẫn của phim Hollywood nằm ở khả năng tổ chức sự tò mò, dẫn dắt cảm xúc và duy trì sự tham gia chủ động của khán giả trong suốt quá trình thưởng thức tác phẩm" - nhà nghiên cứu Hoàng Dạ Vũ phân tích.

Còn theo đạo diễn Phan Gia Nhật Linh, hệ thống đào tạo hiện nay vẫn còn tồn tại một số hạn chế như thiếu sự kết nối chặt chẽ với thị trường thực tế, cơ hội thực hành chưa đồng đều, mức độ chuyên môn hóa còn hạn chế và đào tạo về sản xuất vẫn chưa thực sự mạnh. Bên cạnh đó, một số chuyên ngành đặc thù vẫn chưa được giảng dạy đầy đủ trong môi trường học thuật, đồng thời tính liên ngành giữa điện ảnh, công nghệ và truyền thông số vẫn còn nhiều tiềm năng để phát triển.

Lắng nghe khán giả

Khán giả ngày nay không còn là một nhóm đồng nhất. Người trẻ tìm kiếm sự mới mẻ, tốc độ và trải nghiệm hiện đại. Khán giả trung niên quan tâm nhiều hơn đến giá trị gia đình, cảm xúc và chiều sâu nội dung. Trong khi đó, trẻ em, thanh thiếu niên hay người cao tuổi đều có những nhu cầu tiếp nhận điện ảnh rất khác nhau.

Bên cạnh sự khác biệt về độ tuổi còn có sự khác biệt giữa khán giả thành thị và nông thôn, giữa người thường xuyên đến rạp với người chủ yếu xem phim trên các nền tảng trực tuyến. Nếu không có dữ liệu nghiên cứu đầy đủ, nhà sản xuất rất khó xác định chính xác đối tượng mà bộ phim hướng tới.

Trong bối cảnh công nghệ số phát triển mạnh mẽ, việc ứng dụng dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo hay các công cụ phân tích hành vi người xem hoàn toàn có thể trở thành trợ lực cho hoạt động sản xuất và phát hành phim. Quan trọng hơn, cần hình thành các đơn vị nghiên cứu thị trường điện ảnh chuyên nghiệp, xây dựng cơ sở dữ liệu về khán giả và tăng cường hợp tác giữa nhà sản xuất, hệ thống phát hành, rạp chiếu với các cơ sở đào tạo, viện nghiên cứu.

“Đối với điện ảnh Việt Nam, việc học hỏi Hollywood không nên dừng ở kỹ thuật hay công thức phòng vé mà quan trọng hơn là học cách tư duy công nghiệp, nghiên cứu khán giả và chuyên nghiệp hóa toàn bộ quy trình sản xuất - phát hành. Tuy nhiên, sự học hỏi ấy cần đi kèm với bản lĩnh văn hóa và tinh thần sáng tạo riêng. Điện ảnh Việt Nam không thể cạnh tranh bằng việc trở thành “Hollywood phiên bản nhỏ”, mà cần tạo ra những câu chuyện mang bản sắc Việt Nam nhưng được kể bằng ngôn ngữ điện ảnh hiện đại và hấp dẫn” - nhà nghiên cứu Hoàng Dạ Vũ nói.

Đạo diễn Phan Gia Nhật Linh thì cho rằng: Một bài học quan trọng đối với Việt Nam là cần tăng cường những nền tảng mang tính chiều sâu cho sinh viên điện ảnh, bao gồm văn học, lịch sử Việt Nam, triết học nghệ thuật, nghiên cứu văn hóa dân gian và xã hội học đương đại. Đây là những lĩnh vực giúp người làm phim không chỉ biết kể chuyện, mà còn hiểu được con người, bối cảnh văn hóa và những vấn đề mà xã hội đang đối diện. Bởi suy cho cùng, một nền điện ảnh mạnh không chỉ được xây dựng bằng kỹ thuật tốt hay công nghệ hiện đại, mà còn bằng chiều sâu tư tưởng và khả năng tạo ra những câu chuyện có giá trị văn hóa, cảm xúc và ý nghĩa xã hội lâu dài.

Khi người làm phim thực sự lắng nghe khán giả, còn khán giả nhìn thấy chính mình trong những tác phẩm trên màn bạc, điện ảnh Việt sẽ có thêm nền tảng để phát triển vững chắc, nâng cao sức cạnh tranh và từng bước khẳng định vị thế trong khu vực.