Hóa giải nỗi lo lúa gạo

Chuyển đổi một phần diện tích lúa sang trồng các hoa màu khác sẽ giúp cho ngành nông nghiệp gia tăng về tăng trưởng.

Bức thiết từ thực tiễn

Trong rất nhiều cuộc họp bàn, ý kiến và thực tế lĩnh vực nông nghiệp đã cho thấy, hiện nay lúa gạo đang gây ra cho ngành những sụt giảm về tăng trưởng. Lâu nay chúng ta được coi là một trong những quốc gia có sản lượng lúa sau thu hoạch và xuất khẩu là rất lớn. Tuy nhiên, lợi nhuận về xuất khẩu lúa, gạo cũng như thị trường của chúng ta lại đang gặp khó khăn, nhiều khi rất khó cạnh tranh với các nước trong khu vực. Xuất khẩu nhiều, lợi nhuận thấp, nỗi lo dư thừa về lúa, gạo luôn thường trực trong tâm trạng mỗi người nông dân sau mỗi mùa thu hoạch.

Sở dĩ có hiện tượng này là lâu nay chúng ta vẫn luôn “trung thành” và dành nhiều sự quan tâm cho cây lúa. Chính sự giữ nguyên diện tích hay khuyến khích tăng lên qua các thời gian đã dẫn đến sự dư thừa lương thực mà không cần báo động nhưng nó sẽ đến. Trước đây, do khoa học - kĩ thuật chưa phát triển, các loại giống có năng suất cao chưa ra đời, tổng sản lượng lúa của chúng ta chỉ dao động khoảng 37 – 38 triệu tấn/năm. Tuy nhiên, 2 năm gần đây, với sự tiến bộ, đã đẩy tổng sản lượng lương thực của chúng ta luôn duy trì từ 45 – 47 triệu tấn. Cung vượt cầu và bài toán đầu ra cho lúa gạo trở thành nỗi lo là điều tất yếu.

Trước thực trạng này, với cái nhìn tỉnh táo và thực hiện Đề án “Tái cơ cấu ngành nông nghiệp theo hướng nâng cao giá trị gia tăng và phát triển bền vững” đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt, Bộ NN&PTNT đã xác định chuyển đổi cơ cấu cây trồng trên đất trồng lúa là một giải pháp quan trọng nhằm tăng thu nhập cho nông dân. Triển khai chủ trương trên, Bộ NN&PTNT đã có định hướng chuyển đổi từ trồng lúa sang trồng cây hàng năm, kết hợp nuôi trồng thủy sản trên đất trồng lúa và phê duyệt quy hoạch chuyển đổi cơ cấu cây trồng trên đất lúa giai đoạn 2014-2020.

Theo lộ trình, dự kiến từ nay đến năm 2020 sẽ chuyển 700-800 nghìn ha gieo trồng lúa ở những vùng, vụ trồng lúa kém hiệu quả sang trồng cây hàng năm hoặc trồng lúa kết hợp với nuôi trồng thủy sản. Bộ cũng đã trình Thủ tướng Chính phủ để ban hành Quyết định 580/QĐ-TTg về chính sách hỗ trợ giống để chuyển đổi từ trồng lúa sang trồng cây màu tại vùng Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL).

Thành quả của “khởi đầu nan”

Trong các vùng chuyên canh về lúa của chúng ta hiện nay, sản lượng lương thực lớn nhất vẫn tập trung ở khu vực ĐBSCL. Theo thống kê, tại khu vực này, diện tích và tổng sản lượng lúa đã chiếm tới hơn 50% so với cả nước. Để “giảm tải” cho sản lượng lương thực tăng lên, có nguy cơ dư thừa và nỗi lo đầu ra, khi Chương trình chuyển đổi cơ cấu cây trồng, giảm diện tích lúa canh tác đưa ra đã được các tỉnh thành và người dân hồ hởi đón nhận. Chỉ sau một thời gian ngắn, theo thống kê của Cục Trồng trọt, trong năm 2014, các tỉnh thành ở ĐBSCL đã chuyển đổi hơn 78.375ha đất lúa sang trồng rau màu và cây ăn trái.

Bộ NN&PTNT cho rằng, việc chuyển đổi từ lúa sang rau màu đã mang lại hiệu quả kinh tế cao, bởi giá cả của cây màu thường cao hơn lúa. Ngoài ra, việc luân canh cây trồng sẽ góp phần hạn chế sâu bệnh gây hại cho lúa trong các vụ tiếp theo. Trồng rau màu còn tăng nguồn nguyên liệu làm thức ăn gia súc, gia cầm, thủy sản, thay cho lượng hàng phải nhập khẩu, từ đó giúp giảm giá thành trong chăn nuôi. Tăng diện tích trồng màu còn góp phần giảm áp lực về lượng nước tưới cho cây trồng vào mùa hạn, giảm công lao động, giảm chi phí sản xuất, tăng năng suất và lợi nhuận... Theo kế hoạch, năm 2015, toàn vùng ĐBSCL sẽ tiếp tục chuyển đổi khoảng 87.145ha đất lúa sang trồng rau màu và các loại cây khác.

Việc chuyển đổi diện tích trồng lúa sang các loại cây khác đã đem lại cho người dân tại khu vực ĐBSCL có những biến chuyển lớn về thu nhập. Gia đình ông Nguyễn Hoàng Khải, ngụ tại ấp Mỹ Xuân (Dương Xuân Hội, Châu Thành, Long An) trước đây có 1 ha lúa với 3 vụ/năm, đem lại lợi nhuận khoảng 60 triệu đồng/ha. Khi nhiều nông dân trong xã chuyển sang trồng thanh long, ông cũng học hỏi và chuyển đổi hẳn 1 ha lúa sang trồng thanh long, với chi phí đầu tư 400 triệu đồng. Tính đến nay, vườn thanh long của ông Khải đã cho sản lượng trên 30 tấn chính vụ và nghịch vụ.

Ông Khải chia sẻ, khi thanh long xuống giá thấp nhất, khoảng 8.000 đồng/kg, ông vẫn thu lãi khoảng 250 triệu đồng/ha/năm. Còn với giá thanh long hiện nay khoảng 20.000 đồng/kg cũng cho lãi từ 350 – 400 triệu đồng/ha/năm, cao hơn nhiều so với cây lúa. Đặc biệt là khi thanh long chuẩn bị thu hoạch, đã có thương lái đến đặt hàng. Hơn nữa, khi trồng lúa, giá lúa chỉ biến động khoảng 200 – 300 đồng/kg, nông dân đã phải lo lắng vì sẽ lỗ vốn. Còn với thanh long, giá thị trường biến động vài nghìn đồng/kg vẫn có lời.

Nằm trong khu vực ĐBSCL, TP. Cần Thơ đã chuyển đổi 9.000/90.000 ha sản xuất lúa sang trồng hoa màu như mè đen, ớt, dưa hấu và các loại nông sản khác. Ông Hồ Văn Rớt, ấp Thới Thạnh (Thới Thuận, Thốt Nốt, TP. Cần Thơ) cho biết: gia đình có 1,4 ha trồng lúa suốt 3 vụ, nhưng chỉ có vụ đông xuân và thu đông cho năng suất cao, có lãi, còn vụ xuân hè lãi rất ít. Vì vậy, 6 năm trước, ông đã chuyển vụ xuân hè sang trồng mè đen. Với vụ mè đầu, năng suất đạt 1,5 tấn/ha, giá bán khoảng 32.000 đồng/kg, ông thu lãi 30 triệu đồng/ha, gấp 6 lần so với lúa vụ xuân hè. Có những lúc thị trường mè đen khan hiếm, ông bán được với giá từ 60.000 – 70.000 đồng/kg. Do đó, ông quyết định chuyển sang trồng 2 vụ lúa/năm, vụ xuân hè chỉ trồng mè và còn thuê thêm đất để trồng, tăng dần diện tích mè lên 12 ha trong huyện.

Ứng phó với biến đổi khí hậu

Với những kết quả ban đầu đạt được về chuyển đổi cơ cấu cây trồng, theo chủ trương, tới đây với những vùng có nguy cơ khô hạn với biến đổi khí hậu như Bình Thuận, Ninh Thuận, Khánh Hòa, Quảng Trị và một số tỉnh miền Trung – Tây Nguyên sẽ ưu tiên để áp dụng mạnh mẽ mô hình này. Theo thống kê, trong đợt nắng nóng và khô hạn kéo dài vừa qua, riêng các tỉnh như Bình Thuận, Ninh Thuận, Khánh Hòa, Quảng Trị xác định tổng thể sẽ có khoảng 50.000ha không thể gieo trồng, không thể trồng cây gì khác.

Theo Bộ NN&PTNT, để ứng phó với vấn đề này, Bộ đã bàn với các địa phương và Chính phủ để có hỗ trợ cho nhân dân chuyển sang trồng những cây trồng sử dụng ít nước như cây ngô, đỗ tương, cây đậu đỗ, rồi trồng cỏ… Trồng lúa bình thường mỗi ha lúa cần 10.000 m3 nước, nhưng trồng ngô chỉ cần 3.000 m3, trồng cỏ cũng 2.000 - 3.000m3. Mà theo tính toán, vì việc “quá say” với cây lúa thì hiện nay các sản phẩm này đang trở lên khan hiếm với thị trường nước ta. Vừa rồi, theo thống kê, Việt Nam đã phải nhập khẩu khoảng 3,5-4 triệu tấn ngô, gần 950.000 tấn đậu tương.