Hoành tráng và nợ đọng

Theo Nghị quyết của Đảng thì mục tiêu xây dựng nông thôn mới là cuộc cách mạng và cuộc vận động lớn để cộng đồng dân cư ở nông thôn đồng lòng xây dựng thôn, xã, gia đình của mình khang trang, sạch đẹp; phát triển sản xuất toàn diện (nông nghiệp, công nghiệp, dịch vụ); có nếp sống văn hóa, môi trường và an ninh nông thôn được đảm bảo; thu nhập, đời sống vật chất, tinh thần của người dân được nâng cao. Còn giúp cho nông dân có niềm tin, trở nên tích cực, chăm chỉ, đoàn kết giúp đỡ nhau xây dựng nông thôn phát triển giàu đẹp, dân chủ, văn minh.

Mặc dù vậy, khi đi vào thực tiễn, ngoài một số nơi có những thành công nhất định thì tại nhiều địa phương rơi vào tình trạng “nợ đọng” kéo dài mà không biết bao giờ trả hết. Chẳng hạn, theo số liệu báo cáo, sau hơn 4 năm xây dựng nông thôn mới, toàn tỉnh Nghệ An đã có 83 xã về đích nhưng nợ đọng lên tới 897,8 tỉ đồng. Tại Hà Tĩnh, trước sức ép đẩy nhanh tiến độ, tỉnh đã có 26 xã về đích nhưng có xã còn nợ 32 tỉ đồng. Xã dẫn đầu toàn tỉnh về đích nông thôn mới vào năm 2013 cũng đang nợ 22 tỉ đồng. Tại Nam Định, chỉ trong vài năm xây dựng nông thôn mới, đến cuối năm 2012, tổng số nợ đọng của các xã lên tới trên 510 tỉ đồng.

Nợ chủ yếu do tâm lý nôn nóng chạy đua theo thời gian. Nợ do “vung tay quá trán” vào xây dựng cơ bản do phô trương, hoành tráng. Xã Nghĩa Đồng (Nghệ An) tuy nghèo nhưng đã đầu tư xây dựng trụ sở UBND xã quá hoành tráng với 18 tỉ đồng, trong đó xây công trình phụ trợ như tường rào, cổng... tốn tới gần 6 tỉ đồng. Hoặc “Nhà văn hóa cũ của xã mặc dù đang sử dụng tốt với khoảng 300 chỗ ngồi nhưng UBND huyện vẫn cho chủ trương xây mới nhà văn hóa 7 tỉ đồng nên nhà cũ phải phá bỏ, khiến tiền nợ càng đội lên”, quan chức xã này cho biết.

Huyện làm thế vì muốn đảm bảo tiêu chuẩn và tiến độ “cán đích đúng hẹn”. Thật không hiểu nổi, xã Thạch Hạ (TP.Hà Tĩnh) đã đầu tư khoảng 126 tỉ đồng, chủ yếu nhằm xây dựng các công trình cơ bản. Đã “cán đích” nhưng xã lại còn đang xây dựng công trình…miếu thờ Quan Quận với tổng mức đầu tư hơn 60 tỉ đồng, trong khi vẫn đang nợ 22 tỉ đồng. Và càng khó hiểu, khi nghe chủ tịch xã thừa nhận chính quyền xã chỉ biết trông vào sự đóng góp của dân, bán đất ở và hỗ trợ của nhà nước để trả nợ.

Những dữ diệu nêu trên hẳn chưa đầy đủ nhưng đã có cơ sở để nhìn lại phương hướng xây dựng nông thôn mới. Một lộ trình có tính toán chính xác cùng lúc với đánh giá nợ nần chỉ làm kiệt sức nông thôn, đồng thời tránh biểu hiện tính phô trương trong quá trình chuyển đổi nông thôn là hết sức cấp bách để đi tiếp.

Thiết nghĩ, việc quan trọng nhất cần làm ngay cho nông thôn là xây dựng “Đường - trường - trạm, nước sạch và điện”. Đây là những hạng mục giúp đảm bảo sức khỏe người dân, qua đó góp phần nâng cao năng suất lao động. Đồng bằng sông Cửu Long có tỷ lệ trẻ nghỉ học ở tuổi đến trường (thậm chí còn mù chữ) cao nhất nước thì chắc là không thể vội vàng đầu tư vào xây dựng cơ bản theo quy trình ngược được, phải đặt các công trình dân sinh lên hàng đầu.

Hiện nay, tại nhiều vùng nông thôn một bộ phận thanh niên mất phương hướng là một thực tế báo động. Như vậy, xây dựng nông thôn mới chính là tạo ra một môi trường giải trí và lối sống lành mạnh, triệt để bài trừ hủ tục như sinh con ngoài kế hoạch hay tảo hôn, bạo hành phụ nữ, cờ bạc, buôn lậu… Và một nhà văn hóa 300 chỗ còn sử dụng tốt thì chưa nên phá đi để xây lại tốn đến 7 tỉ và mang nợ như dẫn chứng nói trên. Điều khá rõ là rất nhiều xã, cơ sở to lớn hoành tráng, hiện đại lại là trụ sở chính quyền. Nông thôn mới dĩ nhiên kinh tế đủ ăn, trẻ được học hành và giải trí đúng mức, sức khỏe người dân và tình làng nghĩa xóm được duy trì bền chặt. Nói vậy, trong tình hình kinh tế hiện nay, không phải cứ phải có những công trình đồ sộ mới là biểu tượng của nông thôn mới. Cần hơn, và cần trước những công trình gắn liền với đời sống dân sinh, hơn là những trụ sở chính quyền cơ sở hoành tráng.