Hồi sinh giấy bản Lũng Quang

Phơi vỏ cây dưỡng - nguyên liệu chính làm giấy bản.

1. Một lần đến Cao Bằng, chúng tôi tìm về xóm Lũng Quang (thị trấn Thông Nông, huyện Thông Nông ). Qua trò chuyện, bà con ở Lũng Quang cho biết, nguyên liệu chính để làm ra những tờ giấy bản là vỏ cây dưỡng (theo tiếng Tày, Nùng gọi là cây mạy Sla). Cây mạy Sla thường mọc tự nhiên trên đồi, núi cao sau khi bóc vỏ, phần vỏ đen bên ngoài sẽ được bóc hết, phần còn lại sẽ đem ngâm nước vôi 1 ngày.

Kinh nghiệm của bà con là loài cây này dễ bóc vỏ nhất vào khoảng tháng 3 và tháng 7. Sau khi ngâm, vỏ được rửa qua nước rồi đem đun khoảng 4 giờ. Sau đó rửa, ngâm nước 1 ngày đêm. Khi đã rửa sạch phơi khô thì đập cho thật nát, đây là phần khó nhất vì đòi hỏi sức khỏe và sự dẻo dai. Thường đàn ông sẽ làm việc này.

Công đoạn cuối là đem phần vỏ được đập nát xuống bể khuấy đều rồi trộn cùng nước từ dây trơn để làm cho giấy khi vào khuôn không bị dính. Sau đó, đem khuôn xuống bể múc, lắc đều và nhấc lên để nước trải đều trên khuôn, tạo thành một sản phẩm giấy ở dạng ướt. Giấy này sẽ được ép nước và đem phơi khô…

Giấy bản được người dân dùng nhiều trong những dịp lễ, Tết... Anh Hứa Văn Hội, ở xóm Lũng Quang cho biết: Giấy bản phục vụ chủ yếu cho đời sống tâm linh của đồng bào các dân tộc, thường được dùng vào dịp cúng lễ, nhất là dịp Tết hằng năm. Bên cạnh đó, giấy bản còn dùng để dán bàn thờ, trang trí trong nhà, dùng để viết chữ Nho, chữ Hán, bởi giấy dai và thấm mực, chữ viết trên giấy bản không phai. Bên cạnh đó, ngày nay, giấy bản thường được dùng để gói ghém các loại bánh, xôi, bỏng ngô… Ngoài ra còn được sử dụng giống như một loại giấy lau miệng cao cấp trong các bữa ăn, đám cưới, bởi nó mỏng, dai, có mùi hương đặc trưng của núi rừng...

Cầm xấp giấy bản vừa được bà Sầm Thị Ý ở xóm Lũng Quang phơi khô trên tay, bên cạnh trực quan nhìn thấy là màu vàng nhạt, chúng tôi còn thấy thoang thoảng mùi thơm.

Không giống như giấy công nghiệp, giấy bản được làm hoàn toàn thủ công nên để được lâu, nếu bảo quản tốt giấy bản có thể để được vài chục năm.

Để làm ra được tờ giấy bản, bà con phải thực hiện nhiều công đoạn.

2. Với khách du lịch, khi đến với Thông Nông - Cao Bằng, bước chân vào làng nghề giấy bản Lũng Quang đều công nhận đây là làng nghề độc đáo ở miền sơn cước này.

Nghề làm giấy bản ở xóm Lũng Quang đã có từ rất lâu đời. Chính xác từ khi nào thì ngay cả những cụ cao niêm ở Lũng Quang cũng không còn nhớ. Cụ Mã Thị Nìn ngoài 80 tuổi cho biết: “Nghề làm giấy bản ở đây đã có từ rất lâu rồi, từ khi sinh ra tôi đã thấy các cụ vào rừng lấy cây mạy Sla để làm giấy bản. Đến lúc lớn lên, tôi cũng chỉ nghe kể trước đây làng này có nhiều hộ dân sinh sống và hầu như làm nghề giấy bản hết”. Theo người dân Lũng Quang, lý do chính để bà con ở đây làm giấy bản vì địa phương thiếu nước, ít ruộng nên canh tác nông nghiệp khó khăn hơn so với nơi khác.

Nhưng trước sự phát triển của đời sống kinh tế - xã hội, nghề làm giấy bản ở xóm Lũng Quang đã trải qua nhiều thăng trầm. Có thời gian dài giấy bản Lũng Quang ít người dùng, buôn bán ế ẩm nên nhiều người bỏ nghề, đời sống người dân gặp khó khăn. Trước nguy cơ mai một, năm 2012 - 2013, từ dự án giảm nghèo của tỉnh, Sở Lao động - Thương binh và Xã hội tỉnh Cao Bằng đã đầu tư hỗ trợ xóm bảo tồn và phát triển nghề truyền thống với số tiền 70 triệu đồng cho các hộ nghèo tại xóm; trong đó, mỗi hộ được 10 triệu đồng để xây lò dán khô, bể múc làm giấy.

Đây có thể nói là một dấu ấn mang tính bước ngoặt, giúp bà con tháo gỡ khó khăn, bế tắc bầy lâu nay trong việc duy trì nghề làm giấy bản, đồng thời cũng là hình thức khích lệ, động viên bà con lưu giữ và phát triển làng nghề truyền thống. Bằng sự cố gắng, kiên trì của bà con nên nghề giấy bản Lũng Quang đã thoát khỏi nguy cơ mai một. Từ đó, cuộc sống của bà con Lũng Quang đã thoát cảnh đói nghèo, đang từng ngày được cải thiện. Một điều đáng mừng là đến nay, giấy bản do bà con Lũng Quang làm ra không chỉ phục vụ nhu cầu trong tỉnh Cao Bằng mà đã được mở rộng ra một số địa phương khác thông qua các thương lái làm trung gian.

Sau khi phơi khô, giấy bản được cuộn thành từng tệp.

3. Theo ông Trương Văn An- Trưởng xóm Lũng Quang, xóm có 15 hộ dân, với gần 60 nhân khẩu. Ngoài phát triển sản xuất, chăn nuôi, các hộ dân ở Lũng Quang làm giấy bản. Đây là một trong những nghề đem lại thu nhập chính cho bà con. Bà con ở đây cho biết, trung bình mỗi ngày một hộ làm được 500 tờ giấy bản; 1 tập giấy bản nhỏ với 100 tờ có giá 70.000 đồng; 1 tập giấy to 100 tờ có giá trên 120.000 đồng.

Hàng năm, trung bình mỗi hộ thu nhập bình quân từ 30 - 40 triệu đồng từ nghề làm giấy bản. Ông An cũng quả quyết: Đây là làng nghề truyền thống của dân tộc nên chúng tôi vẫn phải tiếp tục gìn giữ, bảo tồn. Bên cạnh đó, chúng tôi cũng đang nhân rộng làng nghề cho bà con dân tộc ở trong xã cùng phát triển, bởi hiện nay nhu cầu của thị trường rất chuộng loại giấy này.

Việc bà con Tày, Nùng ở Lũng Quang đã “giữ lửa” nghề giấy bản là sự gìn giữ nét văn hóa để tiếp tục trao truyền cho các thế hệ con cháu mai sau.