Hướng nghiệp cho học sinh: Cần thực chất

AI – trợ lý đắc lực cho giáo viên

Nhiều năm trở lại đây, hoạt động tư vấn, hướng nghiệp được các nhà trường dành nhiều quan tâm nhưng do nguồn lực hạn chế nên chủ yếu vẫn dừng lại ở việc tổ chức các buổi tư vấn chung bằng cách mời các diễn giả đến trường nói chuyện, cung cấp thông tin ngành nghề mang tính khái quát. Trong khi đó, mỗi học sinh lại có năng lực học tập, hoàn cảnh gia đình và định hướng cá nhân rất khác nhau. Việc thiếu cá nhân hóa khiến nhiều em vẫn lựa chọn theo tâm lý đám đông, chạy theo các ngành “hot”, hoặc chỉ tập trung vào đại học mà bỏ qua các con đường học nghề, giáo dục nghề nghiệp vốn phù hợp hơn.

Giáo viên, đặc biệt là giáo viên chủ nhiệm và giáo viên bộ môn, là lực lượng gần gũi và hiểu học sinh nhất. Nếu được trao quyền và trang bị công cụ phù hợp, giáo viên có thể đóng vai trò trung tâm trong hướng nghiệp. Thay vì chỉ đưa ra lời khuyên chung chung, giáo viên có thể theo dõi quá trình học tập, đánh giá điểm mạnh – điểm yếu, thái độ học tập, khả năng thực hành của từng em để tư vấn sát thực tế hơn.

Tuy nhiên, theo thầy giáo Đặng Minh Trung - Trường THCS Dĩ An, TPHCM, thời gian tư vấn trực tiếp của giáo viên chủ nhiệm và chuyên gia còn hạn chế, ít website tư vấn ngành nghề dành cho đối tượng học sinh THCS. Trăn trở về một công cụ số tiếng Việt thân thiện, miễn phí để định hướng nghề nghiệp hiệu quả cho các em, thầy Trung đã xây dựng website miễn phí tích hợp AI giúp cá nhân hóa hồ sơ, gợi ý lộ trình học tập và nghề nghiệp cho từng học sinh.

Giải pháp này đã được triển khai thí điểm tại Trường THCS Dĩ An ở lớp 9.4 vào tháng 10/2024 sau đó mở rộng ra cho toàn khối 9 trong trường. Đến nay đã có hơn 1.000 lượt học sinh trải nghiệm trong tiết hoạt động trải nghiệm hướng nghiệp. Giáo viên chủ nhiệm và phụ huynh cùng xem kết quả, định hướng của từng em để tư vấn các bước kế tiếp.

Thầy Trung cho biết, hơn 90% học sinh hiểu rõ điểm mạnh, sở thích và nghề nghiệp, hơn 90% học sinh tự tin hơn khi chọn ban học, nguyện vọng THPT. Tăng mạnh tỷ lệ học sinh biết thêm nghề mới ngoài các nghề quen thuộc, đa số học sinh hài lòng và mong muốn tiếp tục sử dụng website này trong thời gian tới.

Giáo viên giữ vai trò chủ đạo

Với học sinh lớp 12, bài toán chọn ngành nghề sau THPT vẫn luôn là vấn đề nan giải, bởi đây là thời điểm các em phải đưa ra quyết định quan trọng, có ảnh hưởng lâu dài đến con đường học tập và tương lai nghề nghiệp. Áp lực từ kỳ thi tốt nghiệp, kỳ vọng của gia đình, tác động của xu hướng xã hội cùng sự thiếu thông tin đầy đủ, chính xác về ngành nghề khiến không ít học sinh lúng túng, lựa chọn theo cảm tính hoặc chạy theo số đông.

Cô giáo Hoàng Thị Huyền - Trường THPT Thanh Hà, Hải Phòng đã ứng dụng AI trong việc phân tích, gợi ý ngành nghề dựa trên chân dung cá nhân gồm tính cách, sở thích, điểm mạnh, điểm yếu… và trường đại học phù hợp với năng lực của học sinh. Cụ thể, các bước thực hiện bao gồm khảo sát đầu vào, đo mức độ hiểu bản thân và định hướng nghề của chính học sinh. Thứ hai là thu thập mô tả cá nhân học sinh bằng cách làm các bài test Holland, MI, SWOT và dùng AI phân tích đề xuất ngành nghề phù hợp hoặc trường đại học phù hợp. Các công cụ hỗ trợ thu thập, phân tích có thể là Googleform, thang đo Likert.

Giáo viên sẽ đóng vai trò phân tích, tư vấn học sinh, thực hiện việc điều chỉnh nếu có. “ Nhờ có giải pháp với AI tư vấn dựa trên phân tích dữ liệu cá nhân hóa một cách nhanh chóng, minh họa, trực quan, dễ hiểu, tính chính xác và phù hợp cao so với phương pháp truyền thống là tư vấn theo cảm tính, không có đủ thời gian cho từng học sinh và thông tin ngành nghề khô cứng và tỷ lệ sai lệch cao” – cô Huyền nhận định và chia sẻ định hướng tiếp theo đó là mở rộng quy mô ứng dụng giải pháp này cho toàn trường THPT Thanh Hà, bổ sung nhóm đối chứng để tăng tính khoa học, chuẩn hóa thang đo nghề nghiệp, nhận thức và xây dựng phiên bản

Trên thực tế, nền tảng AI hiện nay có thể hỗ trợ giáo viên thiết kế các hoạt động hướng nghiệp sinh động hơn như bài trắc nghiệm năng lực, mô phỏng công việc, trải nghiệm nghề nghiệp ảo. Những công cụ này giúp học sinh không chỉ “nghe nói” về nghề mà còn có cơ hội “trải nghiệm” ở mức độ nhất định, từ đó đưa ra lựa chọn tỉnh táo hơn.

Tuy nhiên, AI chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được sử dụng đúng cách. Giáo viên vẫn là người quyết định cuối cùng, là cầu nối giữa công nghệ và học sinh. Để làm được điều này, cần có chính sách đào tạo, bồi dưỡng kỹ năng số cho giáo viên, đồng thời xây dựng các nền tảng AI phù hợp với bối cảnh giáo dục Việt Nam.

Phân luồng hướng nghiệp chỉ thực chất khi xuất phát từ nhu cầu và khả năng của từng học sinh. Sự kết hợp giữa kinh nghiệm sư phạm của giáo viên và sức mạnh phân tích của AI chính là chìa khóa để công tác này đi vào chiều sâu, góp phần sử dụng hiệu quả nguồn nhân lực trong tương lai.