Khi bảo tàng chủ động tiếp cận công chúng

Những không gian văn hóa giàu giá trị

Theo thống kê, hiện Hà Nội có hơn 20 bảo tàng ngoài công lập hoạt động trên nhiều lĩnh vực khác nhau như mỹ thuật, lịch sử, nhiếp ảnh, nghề thủ công truyền thống, tiền tệ, y dược cổ truyền hay ký ức đô thị. Mỗi bảo tàng là một câu chuyện riêng, phản ánh niềm đam mê và trách nhiệm của những người sáng lập đối với việc bảo tồn các giá trị văn hóa dân tộc.

Những bảo tàng ngoài công lập không chỉ dừng lại ở việc trưng bày hiện vật mà còn chủ động đổi mới cách tiếp cận công chúng. Các chương trình trải nghiệm, workshop, tour tham quan chuyên đề, hoạt động giáo dục dành cho học sinh và khách du lịch được tổ chức thường xuyên, giúp di sản trở nên gần gũi và sống động hơn.

Từ những bộ sưu tập cá nhân được tích lũy qua hàng chục năm, nhiều bảo tàng đã trở thành những địa chỉ văn hóa quen thuộc đối với người dân và du khách. Đây không chỉ là nơi lưu giữ ký ức mà còn là không gian giao lưu, học tập, khám phá lịch sử và văn hóa thông qua những trải nghiệm thực tế.

Theo các chuyên gia, sự tham gia của các tổ chức, cá nhân trong việc xây dựng và vận hành bảo tàng ngoài công lập đã góp phần quan trọng vào quá trình xã hội hóa lĩnh vực văn hóa. Những đóng góp này không chỉ giúp bảo vệ nhiều hiện vật quý giá khỏi nguy cơ thất lạc mà còn bổ sung nguồn lực đáng kể cho hoạt động nghiên cứu, sưu tầm và trưng bày.

Bà Bùi Thị Hương Thủy - Phó Trưởng phòng Quản lý di sản (Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội) cho rằng, các bảo tàng ngoài công lập đã góp phần quan trọng trong việc sưu tầm, bảo tồn và lan tỏa các giá trị lịch sử, văn hóa dân tộc. nhiều bảo tàng được xây dựng từ tâm huyết của các cá nhân, nhà sưu tập và doanh nghiệp, trở thành những không gian văn hóa đặc sắc, góp phần giáo dục truyền thống, phát triển du lịch văn hóa và nâng cao đời sống tinh thần cho người dân. Trong bối cảnh Hà Nội triển khai các định hướng phát triển công nghiệp văn hóa và xây dựng thành phố sáng tạo của UNESCO, hệ thống bảo tàng ngoài công lập được kỳ vọng sẽ trở thành những điểm đến sáng tạo, không gian trải nghiệm văn hóa, giáo dục và kết nối cộng đồng.

Cùng quan điểm, ông Nguyễn Thế Hùng - Phó Chủ tịch, Tổng Thư ký Hội Di sản Văn hóa Việt Nam khẳng định, hệ thống bảo tàng ngoài công lập đóng vai trò rất quan trọng và cùng chung sứ mệnh phục vụ cộng đồng, gìn giữ di sản như các bảo tàng công lập.

Khai mở tiềm năng sáng tạo từ di sản

Hà Nội đang bước vào giai đoạn đẩy mạnh phát triển công nghiệp văn hóa, xây dựng mạng lưới không gian sáng tạo và hiện thực hóa các cam kết của Thành phố sáng tạo trong Mạng lưới các Thành phố sáng tạo của UNESCO. Trong chiến lược đó, các bảo tàng ngoài công lập được nhìn nhận như những mắt xích quan trọng kết nối giữa bảo tồn di sản với sáng tạo đương đại.

Khác với cách tiếp cận truyền thống vốn tập trung vào lưu giữ hiện vật, nhiều bảo tàng ngoài công lập hiện nay đang hướng tới mô hình không gian sáng tạo, nơi di sản trở thành nguồn cảm hứng cho các hoạt động nghệ thuật, giáo dục và trải nghiệm cộng đồng. Đây cũng là xu hướng đang được nhiều quốc gia trên thế giới áp dụng nhằm tăng sức sống cho các thiết chế văn hóa.

Trong tương lai, các bảo tàng ngoài công lập được kỳ vọng sẽ trở thành những điểm đến sáng tạo, nơi diễn ra các triển lãm chuyên đề, trình diễn nghệ thuật, hoạt động tương tác và kết nối cộng đồng. Sự kết hợp giữa giá trị truyền thống và tư duy sáng tạo hiện đại sẽ góp phần làm phong phú thêm đời sống văn hóa của Thủ đô.

Bên cạnh đó, quá trình chuyển đổi số cũng mở ra nhiều cơ hội mới cho các bảo tàng ngoài công lập. Việc ứng dụng công nghệ trong số hóa hiện vật, xây dựng trưng bày tương tác, phát triển các sản phẩm giáo dục trực tuyến hay quảng bá trên nền tảng số sẽ giúp nâng cao hiệu quả hoạt động và mở rộng phạm vi tiếp cận của bảo tàng.

Tuy nhiên, để phát huy hết tiềm năng của hệ thống bảo tàng ngoài công lập, vẫn cần có những cơ chế hỗ trợ phù hợp về chính sách, nguồn lực và kết nối. Việc tăng cường phối hợp giữa các cơ quan quản lý, tổ chức văn hóa, trường học, doanh nghiệp du lịch và các bảo tàng sẽ tạo nên mạng lưới liên kết hiệu quả, góp phần đưa các giá trị di sản đến với đông đảo công chúng hơn.

Liên quan đến vấn đề này, ông Nguyễn Xuân Thiết - Giám đốc điều hành Bảo tàng Nghệ thuật Kính màu cho rằng, cơ quan quản lý cần tăng cường hỗ trợ các bảo tàng ngoài công lập trong việc tiếp cận các mô hình quản lý hiện đại, đặc biệt là ứng dụng công nghệ số thông qua các khóa tập huấn, giao lưu và trao đổi kinh nghiệm chuyên môn. Đồng thời cần có thêm các chính sách khuyến khích, tạo điều kiện để các nhà sưu tầm Việt Nam mở rộng giao lưu quốc tế, qua đó góp phần làm phong phú hệ thống bảo tàng Việt Nam và thúc đẩy sáng tạo trong lĩnh vực bảo tồn di sản.

Còn Phó Chủ tịch, Tổng Thư ký Hội Di sản Văn hóa Việt Nam Nguyễn Thế Hùng kỳ vọng, Hà Nội sẽ sớm ban hành những chính sách riêng dành cho hệ thống bảo tàng ngoài công lập, nhất là trong bối cảnh Luật Thủ đô sửa đổi đã trao thêm nhiều cơ chế đặc thù cho thành phố trong phát triển văn hóa.

Trong một hành trình dài, có thể thấy, các bảo tàng ngoài công lập không chỉ là nơi lưu giữ ký ức mà còn có thể trở thành những kết nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa di sản và sáng tạo. Khi được tạo điều kiện phát triển đúng hướng, hệ thống bảo tàng này sẽ tiếp tục đóng góp tích cực vào công cuộc bảo tồn văn hóa dân tộc, phát triển du lịch văn hóa và thúc đẩy công nghiệp văn hóa Thủ đô theo hướng bền vững, hiện đại nhưng vẫn đậm đà bản sắc.