Khoảng lặng sau ngày khai mạc Festival Mỹ thuật trẻ

Triển lãm kéo dài đến hết ngày 15/9, đủ thời gian để công chúng tiếp cận một bức tranh tương đối toàn diện về mỹ thuật trẻ Việt Nam hôm nay. Thế nhưng, chỉ ít ngày sau lễ khai mạc và trao giải, không khí của Festival đã lắng xuống khá nhanh.

Là sự kiện được tổ chức 2 năm một lần dành cho các nghệ sĩ từ 18 đến 35 tuổi, Festival vốn được xem là dịp để nhìn lại diện mạo sáng tác của một thế hệ mới, nơi những tìm tòi táo bạo có cơ hội xuất hiện và đối thoại với công chúng. Nhưng năm nay, ngoài giới làm nghề và một bộ phận nhỏ người yêu mỹ thuật, triển lãm chưa tạo được sức hút đáng kể. Trên các diễn đàn nghệ thuật cũng hiếm thấy những cuộc trao đổi sôi nổi về tác phẩm hay những phát hiện mới.

Sự yên ắng ấy phản ánh một thực tế đáng suy nghĩ: Mỹ thuật trẻ vẫn chưa tạo được những tiếng nói đủ mới để kéo công chúng đến với mình.

Nhận định này không có nghĩa Festival thiếu những tác phẩm được đầu tư nghiêm túc. Ngược lại, nhiều sáng tác cho thấy sự chỉn chu về nghề và sự tìm tòi trong xử lý chất liệu. Từ sơn mài, lụa, gốm, điêu khắc, đồ họa in đến sắp đặt, video art hay những thử nghiệm với công nghệ số, triển lãm cho thấy sự đa dạng về hình thức biểu đạt. Song đổi mới của nghệ thuật chưa bao giờ được quyết định bởi chất liệu. Điều người xem chờ đợi là một cách nhìn mới, một ngôn ngữ biểu đạt mới, một ý tưởng đủ sức tạo nên đối thoại. Đó lại là điều còn khá hiếm ở Festival lần này.

Vì thế, nhận xét từng xuất hiện ở các kỳ Festival trước lại được nhắc đến: nghệ sĩ trẻ nhưng tác phẩm vẫn "già". "Già" không phải ở tuổi tác hay việc lựa chọn chất liệu truyền thống. "Già" là sự dè dặt trong tư duy sáng tạo, là những cách đặt vấn đề đã quen thuộc, những giải pháp tạo hình an toàn và ít chấp nhận mạo hiểm. Không ít tác phẩm được thực hiện công phu nhưng chưa tạo được cảm giác bất ngờ hay thôi thúc người xem dừng lại để suy ngẫm.

Ngay cả bộ giải thưởng năm nay cũng chưa tạo được nhiều tranh luận trong giới chuyên môn. Ba tác phẩm đoạt giải Nhất đều có chất lượng nghề nghiệp và sự đầu tư nghiêm túc. "Dòng chảy S'tiêng" khai thác văn hóa bản địa bằng sơn mài, "Giữa hai thời" tạo cuộc đối thoại giữa thép không gỉ và đá ong Sơn Tây, còn "Tồn tại mờ ảo" sử dụng kỹ thuật đồ họa in. Mỗi tác phẩm đều có điểm đáng ghi nhận, nhưng nhìn tổng thể, vẫn chưa xuất hiện một sáng tạo đủ sức mở ra một hướng đi mới hay tạo dấu ấn mạnh mẽ cho mỹ thuật trẻ Việt Nam.

Dẫu vậy, Festival vẫn cho thấy một tín hiệu tích cực. Nhiều nghệ sĩ trẻ không còn xem truyền thống là kho tư liệu để lặp lại mà coi đó là nguồn cảm hứng cho những cách kể chuyện mới. Tranh dân gian, nghệ thuật tuồng, hình tượng con giáp, ký ức văn hóa hay chất liệu bản địa được đặt trong bối cảnh đương đại, cho thấy mong muốn tìm kiếm bản sắc thay vì chạy theo những xu hướng dễ dãi của thị trường.

Sau 8 kỳ tổ chức, Festival Mỹ thuật trẻ đã trở thành một cuộc khảo sát có giá trị về lực lượng sáng tác trẻ trên cả nước. Nhưng nếu chỉ dừng ở một cuộc triển lãm và một mùa giải thưởng, chừng đó vẫn chưa đủ. Mỹ thuật trẻ cần nhiều hơn một Festival. Điều cần thiết là một hệ sinh thái gồm đào tạo, lý luận phê bình, giám tuyển, bảo tàng, không gian sáng tạo, thị trường nghệ thuật và các quỹ hỗ trợ sáng tác. Khi có một môi trường khuyến khích thử nghiệm và chấp nhận khác biệt, những tiếng nói mới mới có cơ hội xuất hiện. Và khi ấy, điều còn lại sau mỗi kỳ Festival sẽ không phải là khoảng lặng, mà là những cuộc đối thoại dài hơn với công chúng.