Không thể chỉ phun sương dập bụi

Từ tháng 10, các đợt ô nhiễm không khí thường bắt đầu xuất hiện tại Hà Nội và một số tỉnh miền Bắc, nguy cơ tăng cao trong giai đoạn từ tháng 11 đến tháng 3 năm sau. Trời hanh khô, ít mưa, điều kiện khuếch tán chất ô nhiễm bất lợi khiến bụi mịn dễ tích tụ, nhất là vào sáng sớm và ban đêm. Khi chất lượng không khí xuống mức kém, xấu, trẻ nhỏ, người cao tuổi và người mắc bệnh hô hấp, tim mạch là những đối tượng chịu ảnh hưởng rõ rệt. Nguy cơ lặp lại hằng năm này đòi hỏi thành phố phải chuẩn bị từ trước mùa cao điểm, thay vì chờ chỉ số ô nhiễm tăng mới ứng phó.

Từ ngày 7 đến 15/10, Công ty TNHH MTV Môi trường đô thị Hà Nội (URENCO) tập huấn vận hành xe chuyên dụng phun sương dập bụi trên các tuyến phố trong Vành đai 1, kết hợp phun nước, rửa đường và quét hút bụi. Những biện pháp này có thể hạn chế bụi phát tán từ mặt đường, hỗ trợ vệ sinh môi trường tại các tuyến giao thông đông đúc và khu vực thi công. Tuy nhiên, hiệu quả cần được đánh giá bằng dữ liệu quan trắc trước và sau khi triển khai, chứ không chỉ bằng số lượt xe hoạt động hay số tuyến phố được phun rửa. Phun sương chỉ có thể là giải pháp hỗ trợ, không thay thế việc kiểm soát nguồn gây ô nhiễm.

Theo số liệu của Cục Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) về cơ cấu phát thải PM2.5 tại các đô thị lớn, bụi thứ cấp chiếm 27%, giao thông vận tải 23%, xây dựng và bụi đường 20%, đốt mở 12%, sản xuất công nghiệp 10% và các nguồn khác 8%. Những con số này cho thấy ô nhiễm không khí đến từ nhiều nguồn, đòi hỏi các biện pháp kiểm soát tương ứng. Rửa đường không xử lý được khí thải phương tiện; phun sương cũng không thể thay thế kiểm soát bụi tại công trường hay ngăn chặn hoạt động đốt gây ô nhiễm.

Trong lĩnh vực giao thông, Hà Nội đã triển khai giai đoạn đầu thí điểm vùng phát thải thấp từ ngày 1/7/2026 tại Khu vực 1 và Khu vực 2 thuộc phường Hoàn Kiếm. Thành phố hạn chế phương tiện theo loại xe và khung giờ, đồng thời từng bước hoàn thiện hệ thống giám sát, trạm sạc và giao thông công cộng. Đây là hướng đi nhằm tác động trực tiếp vào nguồn phát thải. Tuy nhiên, hiệu quả phải được kiểm chứng bằng mức giảm phát thải và sự cải thiện chất lượng không khí.

Áp lực khác đến từ hoạt động xây dựng. Hà Nội đang triển khai nhiều dự án hạ tầng, mở đường, xây cầu, giải phóng mặt bằng và tháo dỡ công trình. Ước tính mỗi ngày, thành phố phát sinh khoảng 10.000 tấn chất thải xây dựng và phá dỡ. Khối lượng lớn này gây sức ép lên hệ thống thu gom, xử lý, đồng thời tiềm ẩn nguy cơ phát tán bụi trong quá trình đào đắp, phá dỡ, nghiền, bốc xếp và vận chuyển. Nếu không kiểm soát ngay tại công trường, nỗ lực làm sạch đường phố khó bù đắp lượng bụi liên tục phát sinh.

Hà Nội đã công khai 81 vị trí tiếp nhận, tập kết đất đào, bùn thải và chất thải rắn xây dựng, trong đó 21 điểm được xác định dành cho việc xây dựng cơ sở nghiền, xử lý phế thải. Một số công trường cũng sử dụng hệ thống nghiền tái chế di động để xử lý vật liệu tại chỗ. Đây là những giải pháp cần thiết, nhưng có điểm tập kết chưa đồng nghĩa chất thải được quản lý tốt. Phế thải có được đưa đến đúng nơi, bụi từ khâu nghiền và bốc xếp có được kiểm soát, xe vận chuyển có làm rơi vãi đất đá trên đường hay không mới là những vấn đề quyết định. Nếu chỉ quản lý khâu tiếp nhận mà bỏ ngỏ các công đoạn trước đó, nguy cơ ô nhiễm vẫn còn nguyên.

Siết chặt quản lý vì thế phải bắt đầu từ “chân công trình”. Chủ đầu tư và nhà thầu cần chịu trách nhiệm về việc che chắn khi phá dỡ, kiểm soát bụi trong quá trình đào đắp, nghiền vật liệu, rửa bánh xe và vệ sinh lối ra vào. Xe chở đất đá, vật liệu, phế thải phải được che phủ; hành vi làm rơi vãi cần được phát hiện, xử lý kịp thời. Thành phố cũng cần tăng cường quét hút, rửa đường tại các điểm nóng, kết hợp quan trắc để xác định nơi phát sinh bụi lớn và đánh giá hiệu quả từng biện pháp. Không thể để trách nhiệm bị chia nhỏ giữa nhiều đơn vị trong khi bụi vẫn phát tán, người dân vẫn chịu ảnh hưởng.

Chín tháng đầu năm 2026, tỷ lệ ngày có chất lượng không khí ở mức tốt và trung bình tại Hà Nội đạt 74,42%, tiệm cận mục tiêu 75% của cả năm. Đây là tín hiệu tích cực, nhưng chưa đủ để chủ quan trước mùa ô nhiễm. Hà Nội từng nhiều lần xuất hiện trên các bảng xếp hạng những thành phố ô nhiễm nhất thế giới. Để không lặp lại cảnh báo ấy, thành phố cần triển khai đồng bộ các giải pháp, giao rõ trách nhiệm cho chính quyền cơ sở, kiên quyết kiểm soát nguồn thải, xử lý nghiêm vi phạm và công khai kết quả bằng số liệu. Cuộc chiến với ô nhiễm không khí chỉ có thể chuyển biến khi mỗi cấp, mỗi ngành đều phải chịu trách nhiệm về phần việc của mình.