Không thể tùy tiện diễn giải lịch sử

Ngày 7/7, Cơ quan An ninh điều tra Công an TP Hà Nội đã khởi tố bị can, bắt tạm giam Nguyễn Thành Nam và Trần Việt Anh về tội Làm, tàng trữ, phát tán hoặc tuyên truyền thông tin, tài liệu, vật phẩm nhằm chống Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Theo cơ quan điều tra, vụ án liên quan đến cuốn sách “Chuyện với Thanh - Lời kể mới về ánh sáng” cùng nhiều video clip có nội dung xuyên tạc lịch sử các cuộc cách mạng, đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước; xúc phạm Chủ tịch Hồ Chí Minh, Đại tướng Võ Nguyên Giáp và nhiều lãnh đạo Đảng, Nhà nước.

Tại cơ quan điều tra, Nguyễn Thành Nam thừa nhận nhiều tình tiết, nhận định trong cuốn sách là sai sự thật, đi ngược đường lối, chủ trương của Đảng, Nhà nước; bày tỏ sự hối hận và gửi lời xin lỗi. Trong khi đó, Trần Việt Anh khai việc xây dựng podcast nhằm tạo các sản phẩm có khả năng "câu view", thu hút người xem để tối đa hóa lợi ích kinh tế trên nền tảng số, đồng thời tận dụng sức ảnh hưởng của Nguyễn Thành Nam để lan tỏa các nội dung này.

Điều đáng lưu ý là vụ việc không khởi nguồn và cũng không khép lại ở một cuốn sách. Theo cơ quan điều tra, các nội dung vi phạm còn được phát tán qua nhiều video clip, podcast và các nền tảng số, khiến phạm vi tác động rộng hơn rất nhiều so với một xuất bản phẩm thông thường. Bởi vậy, bài học đặt ra không chỉ dành cho hoạt động xuất bản mà còn cho cả hệ sinh thái sản xuất và lan truyền nội dung trên không gian mạng.

Diễn biến trên làm “hạ nhiệt” chuỗi tranh luận kéo dài. Nhưng điều đáng suy ngẫm không chỉ là trách nhiệm pháp lý của các bị can, mà còn là những bài học đặt ra đối với hoạt động xuất bản, môi trường học thuật và việc sản xuất, phát tán nội dung trên không gian mạng.

Lịch sử luôn có thể được nghiên cứu, bổ sung tư liệu và tiếp cận từ nhiều phương diện. Khoa học không khước từ tranh luận. Nhưng tranh luận khoa học phải dựa trên sự thật lịch sử, trên tư liệu được kiểm chứng và phương pháp nghiên cứu nghiêm cẩn. Đó là ranh giới không thể bị xóa nhòa bằng những diễn ngôn như "lời kể mới" hay "cách nhìn mới".

Từ vụ việc này, một loạt câu hỏi cũng cần được đặt ra. Những cơ quan, tổ chức, đơn vị từng mời Nguyễn Thành Nam tham gia diễn thuyết, tọa đàm, nói chuyện chuyên đề hoặc giảng dạy thì sao?... Sau những diễn biến mới của vụ án, cần có sự rà soát, đánh giá lại các nội dung đã được truyền tải trong các hoạt động ấy.

Tương tự, trách nhiệm cũng không chỉ dừng ở tác giả. Một cuốn sách đến tay bạn đọc là kết quả của cả một quy trình: đăng ký đề tài, biên tập, thẩm định, in ấn, hậu kiểm, phát hành… Khi một xuất bản phẩm liên quan đến lịch sử, lãnh tụ và những giá trị nền tảng của dân tộc được phát hành, mỗi khâu trong quy trình đó càng phải được thực hiện với tinh thần khoa học, khách quan và cẩn trọng. Bài học sau vụ việc không chỉ dành cho một nhà xuất bản, mà còn cho toàn bộ hoạt động xuất bản trong bối cảnh hiện nay.

Lời xin lỗi của Nguyễn Thành Nam tại cơ quan điều tra cho thấy người trong cuộc đã thừa nhận những sai lầm của mình. Song bài học mà vụ việc để lại không dừng ở trách nhiệm của một cá nhân hay 2 bị can. Đó là lời nhắc nhở đối với tất cả những ai tham gia sáng tạo, giảng dạy, xuất bản và sản xuất nội dung trên không gian mạng.

Lịch sử có thể và rất nên được kể bằng nhiều hình thức sinh động hơn để đến gần công chúng. Nhưng có một nguyên tắc không bao giờ thay đổi: mọi diễn giải đều phải dựa trên sự thật, được soi chiếu bằng tinh thần khoa học và lòng tôn trọng lịch sử. Bởi lịch sử không phải là câu chuyện của riêng ai để có thể tùy tiện viết lại hay nhào nặn theo cảm tính. Lịch sử là ký ức chung của dân tộc. Và ký ức ấy chỉ có thể được gìn giữ bằng sự thật, bằng trách nhiệm và bằng lòng tôn trọng.