Kiểm toán hoạt động thống kê quốc gia giai đoạn 2021-2025
Không nhằm "kiểm tra lại" các chỉ tiêu như GDP hay CPI, cuộc kiểm toán hoạt động thống kê quốc gia giai đoạn 2021-2025 theo yêu cầu của Ủy ban Thường vụ Quốc hội hướng đến đánh giá tính đầy đủ, minh bạch và độ tin cậy của quy trình tạo lập số liệu thống kê, qua đó góp phần hoàn thiện thể chế, nâng cao trách nhiệm giải trình và củng cố niềm tin đối với hệ thống thống kê quốc gia.

Tạo chuyển biến trong tư duy kiểm toán
Trải qua 80 năm xây dựng và phát triển cùng đất nước, ngành thống kê đã đạt nhiều kết quả đáng ghi nhận. Nhưng, tính minh bạch và độ tin cậy của một số chỉ tiêu kinh tế vĩ mô, đặc biệt là GDP, vẫn luônlà đề tài nóng, thu hút sự quan tâm của dư luận và giới chuyên môn.
Trong bối cảnh đó, việc KTNN lần đầu tiên kiểm toán hoạt động thống kê theo yêu cầu của Ủy ban Thường vụ Quốc hội mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Chưa từng có tiền lệ nhưng lãnh đạo KTNN tin tưởng, những kiến nghị từ cuộc kiểm toán sẽ góp phần hoàn thiện thể chế, nâng cao tính minh bạch, tăng cường trách nhiệm giải trình và củng cố niềm tin của xã hội đối với hệ thống thống kê quốc gia.
Với ý nghĩa đó, mục tiêu của cuộc kiểm toán không phải là "chấm điểm" hay tính lại các chỉ tiêu đã công bố, mà tập trung đánh giá tính đầy đủ, chặt chẽ và mức độ tuân thủ của quy trình tạo lập số liệu thống kê. Trên cơ sở đó, KTNN đưa ra ý kiến về mức độ tin cậy của quy trình biên soạn, công bố số liệu thống kê, góp phần nâng cao tính minh bạch, tăng cường trách nhiệm giải trình và củng cố niềm tin của các nhà đầu tư cũng như các định chế tài chính quốc tế.
Ông Phan Trường Giang - Phó Kiểm toán trưởng KTNN chuyên ngành II - nhận định, do số liệu thống kê được hình thành từ nhiều nguồn như điều tra, báo cáo, dữ liệu hành chính và các mô hình tính toán, việc xuất hiện sai số trong giới hạn cho phép là điều tất yếu. Nếu áp đặt tư duy đối chiếu cơ học của kiểm toán tài chính, đoàn kiểm toán sẽ rơi vào những tranh luận thuần túy về học thuật hoặc kỹ thuật thống kê.
Chính vì vậy, ông Phan Trường Giang khẳng định, KTNN sẽ không tính lại toàn bộ các chỉ tiêu như GDP, CPI... và cũng không kết luận đúng hay sai đối với các số liệu đã công bố. Thay vào đó, cuộc kiểm toán hướng đến mục tiêu cốt lõi là đánh giá toàn diện hệ thống tạo lập số liệu thống kê quốc gia.

Từ mô hình tiếp cận tới xác định "tọa độ" kiểm toán
Để giải quyết bài toán này, Đoàn kiểm toán đề xuất mô hình tiếp cận ba lớp. Lớp thứ nhất tập trung kiểm toán hệ thống tạo lập số liệu, nguồn dữ liệu đầu vào, hạ tầng công nghệ thông tin, cơ chế kiểm soát chất lượng và khả năng truy vết dữ liệu. Lớp thứ hai tập trung kiểm toán các vùng rủi ro trọng yếu. Lớp thứ ba lựa chọn một số chỉ tiêu thống kê then chốt để kiểm toán chuyên sâu, qua đó đánh giá việc tuân thủ quy trình tạo lập, chất lượng nguồn dữ liệu đầu vào và đưa ra ý kiến về mức độ tin cậy của việc biên soạn, công bố số liệu thống kê. Đề xuất này phù hợp với thông lệ quốc tế và nhận được sự đồng thuận cao từ các chuyên gia.
Cùng với thống nhất về cách tiếp cận, các chuyên gia đều khẳng định chất lượng của nguồn dữ liệu đầu vào là yếu tố quyết định độ tin cậy của các chỉ tiêu thống kê. Nếu ví chất lượng dữ liệu đầu vào như nguyên liệu của một sản phẩm; thì chất lượng đầu vào quyết định chất lượng đầu ra. Theo ông Dương Mạnh Hùng - Phó Chi cục trưởng Chi cục Quản lý thị trường Hà Nội, nguyên Vụ trưởng Vụ Hệ thống tài khoản quốc gia thì, chất lượng này cần được nhìn nhận khách quan từ ba phía: Người cung cấp thông tin phải bảo đảm tính chính xác; cơ quan thống kê phải thực hiện nghiêm quy trình nghiệp vụ và bảo đảm khả năng truy vết dữ liệu; đồng thời người sử dụng số liệu thống kê cần hiểu đúng bản chất của dữ liệu để khai thác và sử dụng hiệu quả.
TS. Lê Đình Thăng - Kiểm toán trưởng KTNN chuyên ngành II - cũng nhấn mạnh, để hoạt động thống kê phát huy hiệu quả lâu dài, bên cạnh việc xây dựng hệ thống dữ liệu chuẩn xác, cần tăng cường tuyên truyền, hướng dẫn nhằm giúp người sử dụng hiểu đúng bản chất của số liệu thống kê.
Tại Tọa đàm tham vấn ý kiến chuyên gia do KTNN tổ chức, đại diện Ngân hàng Thế giới nhận định quy trình thống kê của Cục Thống kê cơ bản phù hợp với thông lệ quốc tế, đồng thời đánh giá cách tiếp cận kiểm toán của KTNN là hợp lý.
Bên cạnh phương pháp luận, để xác định "tọa độ" kiểm toán tại các địa phương trọng điểm, các chuyên gia khuyến nghị KTNN lựa chọn khoảng 5-7 địa phương, gồm: Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Cần Thơ, Quảng Ninh cùng một số tỉnh khu vực phía Bắc và Tây Nguyên. Phạm vi này vừa đủ để đánh giá toàn diện quy trình tạo lập số liệu từ cơ sở, vừa phù hợp với nguồn lực của cuộc kiểm toán đầu tiên.
Đánh giá cao sự chuẩn bị công phu của KTNN chuyên ngành II và sự đồng thuận của các chuyên gia, Phó Tổng Kiểm toán nhà nước Bùi Quốc Dũng đề nghị đơn vị chủ trì tiếp thu đầy đủ các ý kiến, tiếp tục hoàn thiện đề cương để cuộc kiểm toán vừa đúng tiến độ, vừa trở thành cuộc kiểm toán hoạt động kiểu mẫu.