Làng nghề Hà Nội: Từ ‘viên ngọc thô’đến điểm đến văn hóa

Đánh thức giá trị từ di sản sống

Với hơn 1.350 làng nghề và làng có nghề, Hà Nội sở hữu hệ thống làng nghề lớn nhất cả nước. Đây không chỉ là nguồn lực kinh tế mà còn là kho tàng văn hóa được bồi đắp qua nhiều thế kỷ của vùng đất Thăng Long - Hà Nội.

Trong nhiều năm, câu chuyện làng nghề chủ yếu gắn với bảo tồn. Quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa cùng sự thay đổi nhu cầu tiêu dùng từng khiến nhiều nghề truyền thống đứng trước nguy cơ mai một, thiếu người nối nghề và thị trường tiêu thụ.

Thực tế những năm gần đây cho thấy, bảo tồn chỉ bền vững khi nghề truyền thống tiếp tục tạo ra giá trị cho đời sống đương đại. Một làng nghề khó tồn tại nếu sản phẩm chỉ nằm trong tủ kính hay ký ức cộng đồng. Nghề muốn sống phải có thị trường, có người sử dụng và thích ứng với nhu cầu mới.

Vì vậy, cách nhìn về làng nghề cũng thay đổi. Nếu trước đây trọng tâm là sản xuất và tiêu thụ sản phẩm thì nay, giá trị còn nằm ở không gian văn hóa, tri thức dân gian, câu chuyện lịch sử và những trải nghiệm dành cho du khách.

Ông Lê Đức Thịnh - Cục trưởng Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho rằng, hiện nay “chúng ta không chỉ bán sản phẩm nghề, mà là bán sản phẩm văn hóa của làng nghề”.

Theo ông Nguyễn Tiến Đạt - Phó Chủ tịch Hiệp hội Du lịch Hà Nội, kiêm Giám đốc Công ty Du lịch AZA Travel, hệ thống hơn 1.350 làng nghề và làng có nghề là lợi thế mà hiếm thủ đô nào trên thế giới có được. Nếu bảo tàng lưu giữ giá trị văn hóa trong các không gian trưng bày, thì làng nghề là những “bảo tàng sống”, nơi văn hóa vẫn hiện diện trong lao động và đời sống hằng ngày.

Ông Đạt cho biết, khoảng 10 năm trước, nhiều du khách quốc tế hỏi: “Ở đây có gì để mua?”. Nay, câu hỏi phổ biến hơn là: “Ở đây có gì để trải nghiệm?”. Điều đó cho thấy nhu cầu đã chuyển từ mua sắm sang khám phá đời sống bản địa, trực tiếp tham gia các công đoạn làm nghề và lắng nghe câu chuyện phía sau mỗi sản phẩm.

Tại Bát Tràng, du khách có thể tự tay nặn gốm; ở Vạn Phúc là trải nghiệm dệt lụa; tại Chuyên Mỹ hay Sơn Đồng là những câu chuyện về nghề khảm trai, sơn mài, tạc tượng được chính nghệ nhân kể lại trong quá trình lao động.

Sức hấp dẫn của làng nghề vì thế không nằm ở những hiện vật trưng bày, mà ở cơ hội tiếp xúc với một di sản đang sống. Khi một sản phẩm thủ công trở thành cánh cửa dẫn tới lịch sử, ký ức và bản sắc cộng đồng, làng nghề cũng vượt khỏi vai trò của một không gian sản xuất để trở thành điểm đến văn hóa.

Mở đường vào công nghiệp văn hóa

Việc Bát Tràng, Vạn Phúc, Chuyên Mỹ và Sơn Đồng được công nhận là thành viên Mạng lưới các thành phố thủ công sáng tạo thế giới là dấu mốc quan trọng đối với hệ thống làng nghề Hà Nội.

Danh hiệu này không chỉ ghi nhận giá trị truyền thống mà còn khẳng định năng lực sáng tạo được nuôi dưỡng từ chính nền tảng di sản. Đây cũng là tiền đề để làng nghề tham gia sâu hơn vào phát triển công nghiệp văn hóa của Thủ đô.

Theo bà Nguyễn Thị Thùy Hương - Phó Chủ tịch UBND xã Chuyên Mỹ, việc gia nhập mạng lưới không chỉ là niềm tự hào mà còn đặt ra trách nhiệm giữ gìn bản sắc, nâng cao chất lượng sản phẩm, đào tạo lực lượng kế cận và phát triển du lịch trải nghiệm. Danh hiệu chỉ có ý nghĩa khi được chuyển hóa thành giá trị kinh tế và văn hóa bền vững.

Theo ông Lê Đức Thịnh, nguyên tắc xuyên suốt trong quá trình chuyển đổi số và phát triển làng nghề là “không làm mất đi hồn cốt của sản phẩm”. Một chiếc bình gốm Bát Tràng hay tấm lụa Vạn Phúc không chỉ mang giá trị sử dụng mà còn truyền tải câu chuyện của vùng đất, cộng đồng và người làm nghề.

Tương tự, chiếc quạt giấy Chàng Sơn hay các sản phẩm khảm trai Chuyên Mỹ, mỹ nghệ Sơn Đồng đều chứa đựng những lớp giá trị văn hóa vượt lên trên một món hàng thủ công. Khi những câu chuyện ấy được kể qua triển lãm, workshop, hoạt động giáo dục di sản hay các chương trình trải nghiệm, sản phẩm làng nghề trở thành sản phẩm văn hóa.

Xu hướng này cũng mở ra cơ hội kinh tế mới. Hình ảnh làng hương Quảng Phú Cầu lan tỏa trên các nền tảng số trong những năm gần đây đã góp phần đưa địa phương trở thành điểm đến quen thuộc của nhiều du khách quốc tế. Giá trị tạo ra từ tham quan, trải nghiệm và các dịch vụ du lịch ngày càng lớn, bên cạnh hoạt động sản xuất truyền thống.

Tuy nhiên, cơ hội luôn đi cùng thách thức. Ông Nguyễn Tiến Đạt cho rằng, phần lớn làng nghề Hà Nội vẫn giống những “viên ngọc thô” cần được mài giũa. Ngoài Bát Tràng hay Vạn Phúc đã hình thành hệ sinh thái du lịch tương đối hoàn chỉnh, nhiều làng nghề vẫn thiếu bãi đỗ xe, nhà vệ sinh công cộng, biển chỉ dẫn, không gian trải nghiệm và các dịch vụ hỗ trợ.

Bên cạnh đó, đa số cơ sở sản xuất vẫn hoạt động theo quy mô hộ gia đình; năng lực xây dựng thương hiệu, thiết kế sản phẩm, ứng dụng công nghệ và tiếp cận thị trường quốc tế còn hạn chế. Đây là những rào cản khiến tiềm năng văn hóa chưa được chuyển hóa đầy đủ thành giá trị kinh tế.

Ông Trần Nhật Lam - Phó Chánh Văn phòng Điều phối nông thôn mới Trung ương cho rằng, các làng nghề hôm nay không chỉ “bán cái mình có”, mà đang bán niềm tin, chiều sâu văn hóa và lịch sử tích tụ trong từng sản phẩm. Trên môi trường số, một món đồ thủ công không còn là hàng hóa đơn thuần mà mang theo câu chuyện về nghệ nhân, làng nghề và bản sắc văn hóa. Chính điều đó tạo nên giá trị gia tăng bền vững, đồng thời mở ra những chuỗi giá trị mới giữa sản xuất, du lịch, văn hóa và thương mại.

Nhìn rộng hơn, quá trình chuyển đổi từ làng nghề truyền thống thành điểm đến văn hóa không chỉ là câu chuyện đầu tư hạ tầng. Quan trọng hơn là sự thay đổi trong tư duy phát triển: từ bán sản phẩm sang bán trải nghiệm, từ giữ nghề sang tạo ra những giá trị mới trên nền tảng di sản.

Để di sản cất lời

Một món đồ thủ công có thể khiến người ta dừng chân bởi vẻ đẹp, nhưng điều khiến họ nhớ và muốn quay trở lại thường là câu chuyện của người làm nghề. Trong xu hướng phát triển công nghiệp văn hóa, nghệ nhân không còn chỉ là người tạo ra sản phẩm. Họ đang trở thành những người kể chuyện, truyền cảm hứng và kết nối công chúng với di sản, để mỗi sản phẩm không chỉ mang giá trị sử dụng mà còn chứa đựng ký ức, lịch sử và bản sắc văn hóa.

Sự thay đổi ấy cũng là điều kiện để nghề truyền thống tiếp tục sống trong đời sống đương đại. Một sản phẩm thủ công không chỉ cần được bán mà còn cần được hiểu. Giá trị của nó không chỉ nằm ở chất liệu hay kỹ thuật chế tác mà còn ở câu chuyện phía sau. Vì thế, vai trò của nghệ nhân ngày càng được mở rộng, từ người giữ nghề trở thành cầu nối giữa di sản và công chúng.

Theo ông Trần Nhật Lam - Phó Chánh Văn phòng Điều phối nông thôn mới Trung ương, việc nghệ nhân xuất hiện trên các nền tảng số hay trong những phiên livestream không đơn thuần là hoạt động bán hàng. Qua những câu chuyện của họ, công chúng hiểu rõ hơn "cái hồn" phía sau mỗi sản phẩm thủ công. Những buổi giới thiệu sản phẩm vì thế không chỉ là hoạt động thương mại mà còn trở thành không gian lan tỏa tri thức về lịch sử nghề, kỹ thuật chế tác và bản sắc làng nghề bằng ngôn ngữ gần gũi với cuộc sống hôm nay.

Ở nhiều làng nghề Hà Nội, vai trò mới ấy đã hiện diện rõ nét. Tại làng quạt Chàng Sơn, nghệ nhân Nguyễn Thị Tuấn biến xưởng làm quạt thành không gian trải nghiệm, trực tiếp hướng dẫn chế tác và đưa học sinh, du khách đến gần hơn với nghề truyền thống. Trong khi đó, nghệ nhân ưu tú Nguyễn Tấn Phát ở làng cổ Đường Lâm đã biến xưởng sơn mài thành không gian sáng tạo mở với các workshop cộng đồng, nơi người tham gia không chỉ học kỹ thuật chế tác mà còn khám phá văn hóa xứ Đoài qua những chất liệu bản địa như đá ong, gỗ mít, vỏ dừa hay vỏ trứng. Từ người làm nghề, họ đang trở thành những người kể chuyện, truyền cảm hứng và tạo nên những trải nghiệm văn hóa giàu cảm xúc.

Trong hành trình phát triển công nghiệp văn hóa, sản phẩm thủ công có thể là điều thu hút ánh nhìn, nhưng chính người nghệ nhân mới tạo nên sức sống của di sản. Khi họ trở thành người kể chuyện, người truyền cảm hứng và người kiến tạo trải nghiệm, mỗi xưởng nghề sẽ là một không gian văn hóa, mỗi sản phẩm là một câu chuyện, để di sản không chỉ được gìn giữ mà còn tiếp tục lan tỏa trong đời sống đương đại.