Lấy cộng đồng là đối tác giảm nghèo bền vững

Phân cấp, trao quyền cho người nghèo là con đường ngắn nhất giúp người nghèo thoát nghèo. (Ảnh: Nguyễn Nhung).

Thách thức nghèo đa chiều

Giai đoạn 2011-2015, nhiều chủ trương, chính sách, chương trình mục tiêu quốc gia về giảm nghèo bền vững của Đảng, Nhà nước, Chính phủ Việt Nam đã được ban hành, góp phần bảo đảm an sinh xã hội, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, phát triển bền vững. Việc tiếp tục thực hiện có hiệu quả các Chương trình 30a, 135 tạo sự đồng thuận cao của toàn xã hội và cộng đồng quốc tế; góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, giảm nghèo vùng dân tộc thiểu số, miền núi. Một số nhu cầu xã hội thiết yếu của người nghèo cơ bản được đáp ứng (nhà ở, nước sinh hoạt, khám chữa bệnh, học tập…). Nhờ đó tỷ lệ hộ nghèo cả nước giảm từ 14,2% năm 2010 xuống còn 4,25% năm 2015, theo chuẩn nghèo giai đoạn 2011-2015, bình quân giảm 2%/năm. Tỷ lệ hộ nghèo ở các huyện nghèo giảm từ 58,3% cuối năm 2010 xuống còn 28% năm 2015. Bình quân giảm 6%/năm. Thu nhập bình quân đầu người của hộ nghèo cả nước tăng lên 1,6 lần so với cuối năm 2011…

Nhiều mô hình sản xuất giúp người dân thoát nghèo được thực hiện rộng khắp các địa phương, nhất là các huyện nghèo. Tuy nhiên giảm nghèo còn chưa vững chắc, nguy cơ tái nghèo còn cao. Cả nước hiện vẫn còn 41 huyện có tỷ lệ nghèo trên 50%; thu nhập của đồng bào dân tộc thiểu số chỉ bằng 1/6 mức thu nhập chung của cả nước.

Đánh giá về công tác giảm nghèo, Thứ trưởng Bộ LĐTB&XH Nguyễn Trọng Đàm cho biết, một số địa phương vận dụng chưa sáng tạo, hiệu quả các chương trình của Trung ương liên quan đến giảm nghèo; một số vùng vẫn còn tồn tại những tập tục lạc hậu, gây trở ngại cho công tác giảm nghèo. Ngoài ra, chính sách, sự chỉ đạo, phối hợp giữa các nguồn lực còn phân tán. Đáng chú ý vẫn còn tình trạng “kê khai nhầm chỗ” trong việc xác nhận hộ nghèo để hưởng lợi.

Cũng theo Thứ trưởng Nguyễn Trọng Đàm, qua các cuộc kiểm tra, giám sát cùng với Quốc hội, phát hiện nhiều nơi người dân không muốn thoát ra khỏi danh sách hộ nghèo. Thậm chí, nhiều hộ không phải hộ nghèo, nhưng cứ muốn được thôn, xã đưa vào diện nghèo. Nguyên nhân sâu xa của tình trạng này là chúng ta có nhiều chính sách hỗ trợ “cho không” cho người nghèo, nên ai cũng muốn được hưởng. “Thực sự ở nông thôn, giữa nghèo và không nghèo cũng không có chênh lệch lớn, người dân còn khó khăn, nên cũng muốn vào diện nghèo. Do đó, chỉ khi nào chúng ta thay đổi chính sách một cách căn bản, triệt tiêu tư tưởng trông chờ vào phần “cho không” của Nhà nước, thì khi đó người dân mới từ bỏ tư tưởng ỷ lại”- Thứ trưởng Nguyễn Trọng Đàm nói.

Phân cấp, trao quyền cho người nghèo là con đường ngắn nhất giúp người nghèo thoát nghèo. (Ảnh: Nguyễn Nhung).

Đẩy mạnh phân cấp, trao quyền cho người nghèo

Để khắc phục những hạn chế trên một trong những nội dung quan trọng mà Chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững giai đoạn 2016 - 2020 đề ra là đẩy mạnh phân cấp trao quyền cho cơ sở, cộng đồng, phát huy tinh thần tự lực của người dân trong quá trình thực hiện giảm nghèo tại địa phương. Thực tế cho thấy, ở đâu có sự tham gia của cộng đồng thì ở đó người dân được cải thiện đời sống, thu hẹp khoảng cách giàu nghèo.

Dự án “Hỗ trợ thực hiện Nghị quyết 80/NQ-CP về định hướng giảm nghèo bền vững (2011-2020) và Chương trình mục tiêu quốc gia về giảm nghèo bền vững (2012-2016) (dự án PRPP) là một minh chứng rõ nét nhất. Được triển khai tại 8 tỉnh gồm: Hà Giang, Cao Bằng, Điện Biên, Bắc Kạn, Thanh Hóa, Quảng Ngãi, Kon Tum, Trà Vinh Dự án PRPP đã triển khai tổng số 566 nhóm hoạt động từ trung ương đến tận thôn bản; 192 hội thảo, đối thoại, tham vấn, tập huấn nâng cao năng lực; rà soát 168 chính sách, văn bản liên quan đến giảm nghèo.

Được sự hỗ trợ giảm nghèo của Dự án PRPP từ năm 2014, gia đình ông A Deoh là một trong 30 hộ của xã Sa Bình huyện Sa Thầy, tỉnh Kon Tum được vay vốn nuôi bò sinh sản. Các gia đình tham gia Dự án được hỗ trợ bò, hướng dẫn kỹ thuật chăm sóc bò sinh sản và trồng cỏ cao sản, làm chuồng, ủ phân, tiêm phòng cho bò... Ông A Deoh cho biết: “Từ nuôi bò và thu nhập tăng thêm nhờ trồng 1 ha cỏ cao sản, gia đình tôi trả được 10 triệu đồng vay vốn của Dự án, tăng gia sản xuất để thoát nghèo”.

Đánh giá hiệu quả của Dự án mang lại ông Nguyễn Minh Thuận- Chủ tịch UBND xã Sa Bình cho biết, từ trước đến nay các dự án hỗ trợ sản xuất cho hộ nghèo đều theo hình thức cấp tiền cho hộ nghèo, nên hiệu quả chưa cao, còn Dự án PRPP đã thay đổi phương pháp là trao quyền cho cộng đồng và cấp cơ sở, tự họ quyết định lựa chọn dự án đầu tư.

Tương tự so sánh việc triển khai giảm nghèo từ các giai đoạn trước và cách làm của Dự án PRPP, ông Lê Văn Quý- Phó Chủ tịch UBND tỉnh Điện Biên cho rằng: Khó khăn nhất trong công tác giảm nghèo là khâu tổ chức thực hiện. Nếu cứ hỗ trợ cho không người dân về cây giống, vật nuôi, thức ăn... thì dẫn đến tình trạng ỷ lại. Còn hỗ trợ sản xuất mà chủ đầu tư là cấp huyện, cấp xã thì giá cây trồng, vật nuôi bị đẩy lên cao, dẫn tới hiệu quả không như mong muốn. Vì thế, chương trình giảm nghèo nên xây dựng cơ chế quản lý, hỗ trợ kỹ thuật cho người dân, thay đổi tư duy sản xuất còn người dân phải trực tiếp làm.

Những minh chứng trên cho thấy để giảm nghèo bền vững ở đâu có sự tham gia của cộng đồng thì ở đó người dân được cải thiện đời sống, thu hẹp khoảng cách giàu nghèo. Thực tế khi đánh giá hiệu quả của Dự án PRPP đem lại, Thứ trưởng Nguyễn Trọng Đàm cho biết, thông qua triển khai Dự án lần đầu tiên trong giảm nghèo, xã và cộng đồng được phân bổ ngân sách trung hạn (3-5 năm) và lập kế hoạch trung hạn (3-5 năm) trong giảm nghèo. Các mô hình sáng tạo trong giảm nghèo, như phát huy nội lực của cộng đồng, tiếp cận nhân học, trao quyền cho phụ nữ, mô hình tạo việc làm cho người nghèo được tài liệu hóa và chính thức được phê duyệt trong Khung thiết kế của CTMTQGGNBV, giai đoạn 2016-2020.

Đáng ghi nhận ở những vùng triển khai Dự án đồng bào dân tộc đã thay đổi tư duy, không còn tâm lý “thích nghèo”. Và đây cũng sẽ là kinh nghiệm, mô hình điểm để triển khai kế hoạch giảm nghèo giai đoạn 2016-2020.

Theo đó thay vì có các chính sách hỗ trợ trực tiếp, cho không, làm thay thì sẽ tạo cơ hội cho họ tiếp cận các nguồn lực, tự quyết định việc làm, hoạt động sản xuất kinh doanh, phụ thuộc vào năng lực, điều kiện của từng gia đình. “ Đó là cơ chế chúng ta sẽ áp dụng rộng rãi trong thời gian tới, giảm dần hỗ trợ cho không và gắn vào đó là những chính sách hỗ trợ cho điều kiện. Nhưng cho không cũng cần duy trì một số chính sách với những đối tượng cần thiết nhưng cũng phải có điều kiện, có thời gian chứ không phải là cho không mãi mãi.

Ngược lại, chúng ta tăng nguồn vốn cho vay ưu đãi về lãi suất, thời gian vay, điều kiện, thủ tục, làm thế nào thực sự thông thoáng để người dân, đặc biệt là phụ nữ có thể tiếp cận thuận lợi” –Thứ trưởng Nguyễn Trọng Đàm nhấn mạnh.