Lỗ hổng môi trường

Việc xả thải trực tiếp ra môi trường gây hậu quả lâu dài cần được chấn chỉnh.

Ngay khi người dân phát hiện cá nuôi trên sông Chà Và chết hàng loạt, chính quyền tỉnh BR-VT đã thành lập Ban chỉ đạo làm rõ nguyên nhân và xử lý vụ việc. Các cơ quan chức năng của tỉnh ngay lập tức vào cuộc cùng với sự tham gia của Viện Môi trường & Tài nguyên điều tra, chỉ rõ 14 doanh nghiệp chế biến thủy hải sản trên địa bàn đã xả thải ra sông Chà Và, gây thiệt hại cá nuôi của nông dân.

Khi có kết quả điều tra, lãnh đạo tỉnh BR-VT đã yêu cầu 14 doanh nghiệp xả thải ô nhiễm môi trường phải đền bù thiệt hại cho ngư dân. Thế nhưng các doanh nghiệp này từ chối trách nhiệm, không đồng ý bồi thường mà chỉ hứa sẽ “hỗ trợ” một phần theo khả năng cho ngư dân. Vụ việc kéo dài, trước sự thiếu thiện chí của các doanh nghiệp, chính quyền tỉnh chỉ đạo Sở Tư pháp, Hội Nông dân và Đoàn Luật sư tỉnh giúp đỡ pháp lý, hướng dẫn thủ tục cho nông dân khởi kiện.

Dù có sự quan tâm, chỉ đạo quyết liệt và thể hiện rõ ràng quan điểm bảo vệ quyền lợi của nông dân bị thiệt hại, song chính quyền địa phương trong vụ việc này vẫn tiếp tục lâm vào tình thế phải chạy theo sau để xử lý vụ việc, thiệt hại đã xảy ra. Trong khi chức trách của họ là phải tổ chức bộ máy quan trắc, kiểm tra, giám sát thường xuyên các nhà máy, khu công nghiệp trên địa bàn theo quy định của pháp luật để ngăn ngừa ô nhiễm môi trường trước khi nó gây ra thiệt hại cho các ngành sản xuất khác trong khu vực.

Sau thảm họa cá chết trên sông Chà Và đầu tháng 9/2015 hàng chục nông dân chủ bè nuôi cá nắm trong tay tiền tỷ bỗng chốc trở thành con nợ khó trả của ngân hàng và nhiều nguồn vay nóng khác ngoài xã hội. Hậu quả của những món nợ này đối với xã hội có thể là rất nhỏ, song với từng hộ gia đình nông dân bị thiệt hại lại là thảm họa. Nhất là khi các động thái can thiệp, xử lý và đền bù lại bị kéo dài gần như là không có hạn định, bởi sự thiếu trách nhiệm của cả nhà chức trách lẫn thủ phạm gây ra thiệt hại. Nhiều hộ ngư dân đã bị các chủ nợ cho vay nóng thuê xã hôi đen tới đòi nợ bằng cách siết nhà đất, siết ghe tàu và nhiều tài sản, phương tiện sản xuất khác khiến họ lâm vào đường cùng.

Cũng trên địa bàn tỉnh BR-VT giáp ranh với tỉnh Đồng Nai, năm 2008 đã xảy ra một thảm họa môi trường hết sức nghiêm trọng trên sông Thị Vải. “Vụ Vedan” là cách mà người ta gọi tên thảm họa môi trường do xả thải ra sông làm ô nhiễm và gây thiệt hại nghiêm trọng nhất do người dân phát hiện cho tới nay. Thế nhưng, sau khi bị người dân phát hiện, dư luận xã hội lên án gay gắt, trong suốt hai năm trời sau đó các cơ quan chức năng cũng chỉ tham gia vào các vấn đề liên quan tới việc xử phạt hành chính và truy thu thuế, phí bảo vệ môi trường đối với Vedan. Các quyền và lợi ích hợp pháp bị xâm hại của hàng nghìn hộ nông dân do thảm họa này gây ra gần như chẳng được ai ngó ngàng tới.

Phải đến tháng 7/2010, các nông dân bị thiệt hại bởi “vụ Vedan” mới được giới luật sư tư vấn khởi kiện dân sự đòi bồi thường. Kết quả, Vedan phải chi ra 220 tỷ đồng đền bù cho các hộ nông dân chịu thiệt hại trực tiếp vì ô nhiễm sông Thị Vải. Số tiền nghe thì nhiều, nhưng chia ra hàng nghìn hộ nông dân, so với thiệt hại rất lớn của ngư nghiệp địa phương chẳng thấm gì.

Những vụ đầu độc môi trường kiểu ấy là do người dân phát hiện, báo cơ quan chức năng. Còn nhớ cách đây chưa lâu, hàng trăm nông dân Thanh Hóa phát hiện và giữ nguyên hiện trường vụ Công ty Nicotex Thanh Thái chôn lén... thuốc trừ sâu. Mới đây, cũng chính ngư dân Thanh Hóa bị thiệt hại nặng nề do cá nuôi bè chết hàng loạt trên sông Bưởi cũng vì các nhà máy thượng nguồn xả thải ô nhiễm thì cơ quan chức năng mới vào cuộc...

Báo cáo thanh tra môi trường hàng năm của Bộ TN & MT, có những đánh giá lặp đi lặp lại từ năm này qua năm khác: chỉ có thể xử phạt hành chính, rất khó xử lý hình sự đối với các đơn vị vi phạm nghiêm trọng trong xả thải ra môi trường; khó có thể thanh tra đột xuất vì công tác này phải theo kế hoạch và có thông báo trước theo đúng Luật Thanh tra... Vi phạm nhiều nhưng chưa từng có doanh nghiệp xả thải trái phép nào bị khởi tố hình sự. Lý do là vì để có thể khởi tố cần phải chứng minh được hậu quả từ việc gây ô nhiễm môi trường là nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng, trong khi việc giám định, đo đếm rất khó khăn, tốn kém... Rất nhiều lý do để “chuyện lớn thành nhỏ”, làm cho những vi phạm về xả thải ra môi trường chẳng những không giảm mà còn đang gia tăng, đang trở thành nguy cơ đe dọa cuộc sống bình yên.

Kết luận cuộc họp với các địa phương dọc 4 tỉnh miền Trung đang hứng chịu nạn cá chết chưa từng mới đây, Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc đã chỉ ra một lỗ hổng nghiêm trọng về quản lý môi trường. Ông cho rằng, công tác quản lý môi trường còn nhiều bất cập; chưa có sự phối hợp tốt giữa các bộ, ngành; chưa kịp thời quan trắc nước thải ở một số nhà máy liên quan. Rõ ràng, Thủ tướng hiểu rằng người dân, và cả Chính phủ, không thể chấp nhận một cuộc khủng hoảng môi trường khác tương tự trong tương lai. Điều đó chỉ có thể tránh được khi những bài học phải được rút ra và pháp luật phải được thực thi nghiêm minh.