Loài chim cánh cụt duy nhất của châu Phi đang chết đói?

Sụt giảm số lượng

Dưới cái nắng hè oi ả trên bờ biển Betty’s Bay, Nam Phi, một đàn chim cánh cụt với chiếc bụng trắng đứng hướng về phía mặt trời.

Đây là chim cánh cụt châu Phi, chúng không giống như những người anh em họ sống ở Nam Cực, loài nhỏ hơn này phát triển mạnh trong cái nóng và sinh sống dọc theo các bờ biển ôn hòa hơn của Nam Phi và Namibia.

Những chú chim dễ thương này thu hút hàng chục nghìn khách du lịch đến Nam Phi mỗi năm, nhưng chúng đang nhanh chóng biến mất khỏi những bờ biển này. Năm 2024, chim cánh cụt châu Phi được Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN) xếp vào danh sách loài cực kỳ nguy cấp. Ngày nay, người ta ước tính chỉ còn chưa đến 10.000 cặp sinh sản trong tự nhiên.

Quỹ Bảo tồn Chim biển Nam Phi (SANCCOB) là một trong những nhóm bảo tồn chim biển lâu đời nhất ở Nam Phi, tập trung vào việc khôi phục quần thể thông qua các nhiệm vụ cứu hộ, nỗ lực phục hồi và nghiên cứu. Được thành lập vào năm 1968, tổ chức này nổi tiếng với công việc bảo vệ chim cánh cụt châu Phi.

“Chúng tôi đang theo dõi những con chim này mỗi ngày khi chúng được đưa đến (SANCCOB) với những tổn thương khá nghiêm trọng, các vấn đề về suy dinh dưỡng; chúng đang phải vật lộn rất nhiều ngoài tự nhiên”, ông Jade Sookhoo, quản lý phục hồi chức năng tại SANCCOB, cho biết.

Trong 30 năm qua, chim cánh cụt châu Phi đã phải chịu sự suy giảm dân số ước tính 80% do ô nhiễm, phá hủy môi trường sống và khan hiếm thức ăn. Một nghiên cứu gần đây chỉ ra rằng đói là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong.

Nghiên cứu — một nỗ lực chung giữa Bộ Lâm nghiệp, Thủy sản và Môi trường Nam Phi và Đại học Exeter của Anh — cho thấy hơn 60.000 con chim đã chết vì suy dinh dưỡng từ năm 2004 đến năm 2011 trên đảo Robben và Dassen — hai trong số những khu vực sinh sản quan trọng nhất ở Nam Phi.

Nguồn thức ăn giảm sút

Chim cánh cụt châu Phi dựa vào các loài cá nhỏ sống thành đàn, chẳng hạn như cá mòi và cá cơm, làm nguồn thức ăn chính. Nhưng biến đổi khí hậu và đánh bắt cá thương mại thâm canh đã làm giảm mạnh trữ lượng cá.

Dọc theo bờ biển Nam Phi, cá mòi ngày càng trở nên khan hiếm, buộc chim cánh cụt phải di chuyển xa hơn ra ngoài khơi để tìm kiếm thức ăn — sự thay đổi này đang gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến cả tỷ lệ sống sót của chim trưởng thành và sinh kế của chim non.

Nghiên cứu cũng cho thấy rằng trong gần hai thập kỷ, số lượng cá mòi đã ở mức thấp mãn tính, chỉ còn khoảng 25% so với trước đây — báo hiệu sự sụp đổ lâu dài ở khu vực phía tây Nam Phi.

Và dọc theo bờ biển Namibia, một nơi từng là cứ điểm của chim cánh cụt châu Phi, nhiệt độ đại dương tăng cao, sự thay đổi độ mặn và đánh bắt quá mức đã khiến quần thể cá mòi gần như biến mất.

“Ngành thủy sản là một ngành kinh doanh khổng lồ, và chúng tôi không muốn việc đánh bắt cá dừng lại hoàn toàn; nó là một phần thiết yếu của nền kinh tế”, bà Robyn Fraser-Knowles của SANCCOB cho biết.

Mặc dù không có yếu tố duy nhất nào phải chịu trách nhiệm cho sự suy giảm trữ lượng cá, nhưng theo bà Fraser-Knowles, nếu chúng ta không bắt đầu đánh bắt ít hơn, chúng ta sẽ phải đối mặt với một hệ sinh thái sụp đổ.

Hy vọng mong manh

Dù đối mặt với nhiều thách thức, nhưng chim cánh cụt châu Phi vẫn có một số hy vọng. Chỉ mới năm ngoái, chim cánh cụt châu Phi đã giành được một chiến thắng lớn. Vào tháng 3, các nhà bảo tồn và ngành công nghiệp đánh bắt cá thương mại đã đạt được thỏa thuận thiết lập các khu vực cấm đánh bắt để bảo vệ sáu thuộc địa sinh sản quan trọng ở Nam Phi trong 10 năm. Các khu bảo tồn biển này cấm tất cả các hoạt động khai thác, từ đánh bắt cá đến khai thác mỏ, cung cấp cho chim cánh cụt một môi trường an toàn hơn để kiếm ăn và sinh sản.

“Theo dữ liệu, khu vực cấm đánh bắt xung quanh đảo Robben sẽ ngăn chặn sự suy giảm quần thể chỉ riêng trên hòn đảo đó vào năm 2033, nhưng tất nhiên, còn có tất cả các yếu tố khác đang tác động”, bà Fraser-Knowles nói thêm.

Kể từ khi thành lập vào năm 2006, dự án tăng cường chim non của SANCCOB — cứu hộ những con chim non bị bỏ rơi — đã thả hơn 10.000 con chim cánh cụt trở lại môi trường sống tự nhiên của chúng.

Năm 2021, SANCCOB đã thành lập thuộc địa chim cánh cụt được bảo vệ nhân tạo đầu tiên trên thế giới tại Khu bảo tồn thiên nhiên De Hoop, nơi những con chim cánh cụt được thả hiện đã bắt đầu sinh sản.

Bà Fraser-Knowles cho biết, thành công trong 5 đến 10 năm tới sẽ đòi hỏi việc ổn định các quần thể hoang dã, mở rộng các khu vực cấm đánh bắt vượt ra ngoài các khuyến nghị hiện tại và giảm đáng kể hạn ngạch đánh bắt cá mòi và cá cơm.

Bà nhấn mạnh rằng lựa chọn của người tiêu dùng cũng rất quan trọng: giảm lượng thức ăn chăn nuôi và thức ăn cho vật nuôi có chứa cá, và lựa chọn ăn các loài được đánh bắt bền vững được liệt kê trong hướng dẫn về hải sản SASSI của WWF, là những bước mà mọi người có thể thực hiện để bảo vệ chim cánh cụt châu Phi, bà nói.

“Chúng là loài chỉ thị, và sự suy giảm của chúng báo hiệu rằng hệ sinh thái của chúng ta đang gặp vấn đề nghiêm trọng. Nếu chúng không có an ninh lương thực, thì hiệu ứng domino sẽ bắt đầu và cuối cùng sẽ ảnh hưởng đến con người”.