Lý luận phê bình VHNT: Thiếu lực lượng kế cận
Trong khi các cây bút lý luận, phê bình văn học nghệ thuật (VHNT) đang dần ít đi bởi tuổi tác, thì có một sự thật đáng buồn là đội ngũ các cây bút trẻ kế cận hiện nay lại hiếm hoi. Đã ít, nhưng một số cây bút lý luận, phê bình trẻ lại đang có những biểu hiện xa rời chuẩn mực, dẫn đến quan điểm lệch lạc trong nhìn nhận một số vấn đề của đời sống VHNT hôm nay.
Phê bình VNHT góp phần định hướng thẩm mỹ. Ảnh minh họa.
Yếu, thiếu và lệch chuẩn
Đó là những nhận định được đưa ra tại Hội nghị Những người trẻ viết lý luận phê bình VHNT khu vực phía Bắc ngày 5/8 (do Ban Tuyên giáo Trung ương, Hội đồng lý luận, phê bình VHNT Trung ương tổ chức). Tham gia hội nghị có gần 40 đại biểu là những nhà lý luận, phê bình văn học, nghệ thuật trẻ đến từ các tỉnh, thành khu vực phía Bắc. Một trong những cụm từ được nhắc đi, nhắc lại nhiều lần, xuyên suốt cuộc họp chính là thực trạng “yếu và thiếu” của đội ngũ lý luận phê bình trẻ.
Tại đây, ngay cả lực lượng viết trẻ cũng thừa nhận điều này. Rằng lâu nay, lực lượng trẻ viết lý luận, phê bình đang thiếu hụt trầm trọng, đặc biệt là trong các lĩnh vực nghệ thuật. Hiện ngay cả các hội chuyên ngành Trung ương cũng rất khó tìm được các cây bút lý luận, phê bình trẻ nổi bật ở các chuyên ngành nghệ thuật.
Bên cạnh đó, có tình trạng vừa nghiên cứu, tìm hiểu vừa ứng dụng những lý thuyết VHNT của nước ngoài, dẫn tới tình trạng còn nhiều công trình thiếu độ nhuận nhuyễn, chiều sâu và tính thuyết phục. Vì thế mà hoạt động lý luận, phê bình VHNT của những người trẻ hiện nay đang bộc lộ những dấu hiệu của sự nóng vội, thiếu tỉnh táo. Một số cây bút lý luận, phê bình trẻ đang có những biểu hiện xa rời chuẩn mực, dẫn đến quan điểm lệch lạc trong nhìn nhận, đánh giá một số vấn đề của đời sống VHNT nói chung, đánh giá một số sự kiện tác phẩm, tác giả nói riêng.
Theo PGS.TS Đào Duy Quát, Phó Chủ tịch thường trực Hội đồng lý luận, phê bình VHNT Trung ương, nguyên nhân dẫn đến những thực trạng này là do công tác đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ các nhà lý luận, phê bình chuyên nghiệp bị buông lỏng một thời gian.
Cùng với đó, đầu ra cho sinh viên theo học các chuyên ngành lý luận phê bình không được giải quyết đã hạn chế sự phát triển và đóng góp của các cơ sở đào tạo chuyên ngành lý luận, phê bình VHNT. Tựu chung lại, lý luận phê bình VHNT hiện nay đang chưa theo kịp với thực tiễn sáng tác.
Đó là chưa kể có một thực trạng đang tồn tại đáng lo ngại là sự mất cân đối trong hoạt động phê bình giữa các loại hình nghệ thuật và giữa các địa phương; lực lượng phê bình đang bị thiếu hụt nghiêm trọng. Những người đang làm nghề có những biểu hiện né tránh, ngại va chạm trong khi việc đào tạo, bồi dưỡng không phát huy được hiệu quả.
Nâng cao trách nhiệm xã hội của người làm nghề
PGS.TS Nguyễn Hồng Vinh, Chủ tịch Hội đồng lý luận, phê bình VHNT Trung ương nhận định: Sở dĩ có tình trạng này là những người trẻ làm công tác phê bình lý luận, phê bình VHNT chưa đủ tình yêu, nhiệt huyết. Bởi chất lượng đội ngũ những người làm công tác lý luận phê bình VHNT không chỉ trông chờ vào chất lượng đào tạo ở hệ thống trường học, mà còn phụ thuộc nhiều vào sự nỗ lực vượt khó của mỗi cá nhân.
Thu nhập của người làm công tác lý luận, phê bình hiện quá thấp. Cũng theo ông Vinh trách nhiệm xã hội của những người làm công tác lý luận, phê bình VHNT là phải phát huy tốt vai trò của người đồng hành, định hướng thẩm mỹ cho công chúng trong hưởng thụ sản phẩm văn nghệ.
Theo đó, giải pháp nâng cao chất lượng lý luận phê bình VHNT được đặt ra tại hội nghị là tập trung rà soát, quy hoạch lại hệ thống các trường, khoa chuyên môn đào tạo ngành lý luận, phê bình; khôi phục lại các mã ngành đào tạo lý luận, phê bình; đổi mới hệ thống chương trình, giáo trình, phương pháp giảng dạy theo hướng toàn diện, hiện đại; tăng cường đào tạo các học viên có nền tảng triết học, mỹ học cũng như có vốn ngoại ngữ tốt. Nhà nước cần giành kinh phí cần thiết đề hàng năm gửi đi đào tạo cử nhân và nghiên cứu sinh về lý luận, phê bình văn học, nghệ thuật tại một số trường, viện nghiên cứu nổi tiếng của Tây Âu, Bắc Âu, Nga, Úc…
Để khắc phục những bất cập, giúp đỡ đội ngũ lý luận, phê bình văn học, nghệ thuật trẻ, các đại biểu đã bàn luận, nêu ra nhiều ý kiến tâm huyết như: Thành lập một Hiệp hội các nhà lý luận, phê bình văn học, nghệ thuật riêng, tách ra khỏi các Hội sáng tác; đầu tư kinh phí xuất bản các công trình nghiên cứu ở trường đại học và viện nghiên cứu; quan tâm hơn đến các cây bút lý luận, phê bình ở các địa phương; tăng chế độ đãi ngộ, nhuận bút cho các bài viết và công trình lý luận, phê bình có chất lượng...
Bên cạnh đó, cần chú trọng xây dựng kế hoạch sử dụng các cây bút lý luận, phê bình được đào tạo bài bản, đặc biết các cơ quan báo chí văn nghệ hoặc có chuyên trang, chuyên mục văn nghệ.
