Mặt trận cần được yêu cầu cung cấp thông tin sau khi có kết quả lựa chọn nhà thầu

Trao cho Mặt trận, cộng đồng và người dân công cụ giám sát thực chất

Ngày 6/11, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn, sự điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên, Quốc hội thảo luận ở hội trường về dự án Luật Đấu thầu (sửa đổi).

Đề cập đến quyền giám sát của Mặt trận Tổ quốc, đại biểu Quốc hội Dương Mạc Kiên (Đoàn Cao Bằng) cho hay, Báo cáo 915 đã giải trình rằng: khoản 5 Điều 45, khoản 7 Điều 46 và khoản 6 Điều 47 đã buộc chủ đầu tư cung cấp thông tin, giải trình và trả lời kiến nghị của Mặt trận.

Bày tỏ quan điểm đánh giá cao sự tiếp thu đó, ông Kiên chia sẻ, ở những khu vực như miền núi nhiều nhiệm vụ đầu tư mua sắm và phân cấp cho cấp xã rất cần sự giám sát của Mặt trận Tổ quốc, cộng đồng và người dân. Từ đó, ông Kiên đề nghị ghi rõ vào khoản 4 Điều 55: Mặt trận được yêu cầu cung cấp thông tin sau khi có kết quả lựa chọn nhà thầu (trừ bí mật nhà nước, bí mật kinh doanh); chủ đầu tư phải trả lời kiến nghị trong thời hạn do Chính phủ quy định.

“Phân cấp mạnh đi cùng với minh bạch và cạnh tranh. Tôi mong luật lần này không nới hàng rào cạnh tranh của hồ sơ mời thầu, không giao quyền bí mật cho bên bán và trao cho Mặt trận Tổ quốc, cộng đồng và người dân công cụ giám sát thực chất”, ông Kiên nói.

Theo đại biểu Tô Ái Vang (Đoàn TP. Cần Thơ), dự thảo mở rộng ưu đãi cho sản phẩm đổi mới sáng tạo trong nước. Tuy nhiên, nếu áp dụng đại trà cho các dự án quy mô lớn mà không phân định rõ phạm vi điều chỉnh của Hiệp định thương mại tự do sẽ vi phạm nguyên tắc phân biệt đối xử mà Việt Nam đã cam kết quốc tế. Ngược lại, nếu tuân thủ Hiệp định thương mại tự do thì ưu đãi nội địa hóa lại trở thành hình thức.

Do đó, bà Vang kiến nghị tại Điều 8 chính sách ưu đãi sản phẩm đổi mới sáng tạo chỉ áp dụng cho các gói thầu thuần túy từ nguồn lực trong nước không thuộc phạm vi cam kết mở cửa thị trường mua sắm công của các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới nhằm giúp cho đất nước vừa bảo vệ, khuyến khích các doanh nghiệp và công nghệ nội địa một cách thực chất, vừa tuyệt đối an toàn về mặt pháp lý quốc tế, không để xảy ra rủi ro bị khiếu kiện trong các dự án hợp tác thương mại lớn.

Về các hành vi bị cấm, quyền và nghĩa vụ, trách nhiệm của chủ đầu tư, theo bà Vang, luật triệt để phân cấp cho chủ đầu tư tự quyết định giá gói thầu và lựa chọn nhà thầu, nhưng ở chiều ngược lại khi quy định về hành vi nâng khống giá tại Điều 14 lại hoàn toàn thả nổi tiêu chí định lượng, chỉ dựa vào sự chênh lệch số học so với mặt bằng hoặc là cơ sở dữ liệu tham chiếu tại thời điểm hậu kiểm.

“Khoảng trống pháp lý này vô tình làm cho cán bộ sẽ có tâm lý sợ sai, sợ trách nhiệm”, bà Vang nói và kiến nghị bổ sung vào Điều 14 hành vi nâng khống giá chỉ bị khép tội khi có chứng cứ chứng minh yếu tố lợi dụng thông đồng hoặc gian lận có tổ chức; tuyệt đối không quy kết vi phạm đối với phần chênh lệch giá do biến động thị trường hoặc tính đặc thù kỹ thuật nếu chủ đầu tư đã tuân thủ đúng quy định.

Đồng thời bổ sung tại Điều 46 quy định rõ cơ chế miễn trừ trách nhiệm pháp lý cho chủ đầu tư trước các biến động khách quan của thị trường khi đã thực hiện trung thực, đầy đủ quy trình xác định giá. Nếu không làm rõ ranh giới này thì quyền phân cấp tự chủ chỉ là hình thức ở địa phương, và sẽ tiếp tục tình trạng đùn đẩy, né tránh, làm chậm trễ giải ngân vốn đầu tư công.

Ở đâu ngoại lệ không bị khóa, ở đó cơ chế “xin - cho”, lợi ích nhóm có đất sống

Theo đại biểu Quốc hội Lê Hoàng Anh (Đoàn Gia Lai) đấu thầu là nơi đồng tiền của Nhân dân gặp năng lực của doanh nghiệp, năm 2025 khoảng 1,86 triệu tỷ đồng. Mỗi 1% tiết kiệm nhờ cạnh tranh là khoảng 18.600 tỷ đồng.

Ông Anh cho hay, năm 2025, trong gần 300 nghìn gói thầu, cứ 5 gói thì gần 4 gói là chỉ định thầu, tỷ lệ 78,35%, tương đương 4,2%GDP; đấu thầu rộng rãi chỉ còn 12,25%. Trong khi đó, Liên minh châu Âu coi tỷ lệ trao thầu trực tiếp từ 10% đã là báo động đỏ. Không nước nào cấm chỉ định thầu, nhưng ở đâu chỉ định thầu cũng bị khóa bằng luật, phải giải trình và phải công khai.

“Ở đâu ngoại lệ không bị khóa, ở đó cơ chế “xin - cho”, lợi ích nhóm có đất sống. Nghị quyết 04 yêu cầu xóa bỏ triệt để cơ chế xin - cho; Nghị quyết 68 chỉ cho chỉ định thầu với nhiệm vụ chiến lược, cấp bách; Điều 51 Hiến pháp khẳng định các chủ thể kinh tế bình đẳng, cạnh tranh theo pháp luật”, ông Anh nói và cho rằng, cạnh tranh phải là gốc.

Từ các vụ án lớn như Việt Á, AIC đều bị xử lý theo luật hiện hành, ông Anh nêu rằng Luật không thiếu chế tài; cái thiếu là phát hiện sớm, ngăn chặn từ đầu. Cứ có sai phạm lại sửa luật thì rơi vào vòng “siết - nới”: Siết thì cán bộ sợ, nới thì sai phạm tăng. Xe hỏng phanh thì phải sửa phanh, không phải thay biển báo. Do đó, đề nghị luật khung thì khung phải nằm trong luật, hạn mức trần và các trường hợp chỉ định thầu phải do Quốc hội quyết định; dồn nguồn lực cho thực thi: liên thông dữ liệu đấu thầu, hải quan, thuế, y tế, cảnh báo - điều dự thảo Nghị định chưa quy định cụ thể; bổ sung điều khoản đánh giá để lần sửa sau dựa trên số liệu, không dựa trên vụ việc.

“Một luật đấu thầu tốt không phải là luật mở nhiều cửa nhất, mà là luật để người ngay không sợ, kẻ gian không dám, doanh nghiệp nhỏ có cơ hội, và đồng tiền của Nhân dân được tiêu đúng, vì vậy đề nghị hoàn thiện luật theo nguyên tắc: mở để phát triển, khóa để liêm chính, ổn định để doanh nghiệp yên tâm”, ông Anh nhấn mạnh.