Nét đẹp thổ cẩm người Mông

Phụ nữ Mông dệt thổ cẩm từ lanh, loài cây biểu tượng tinh thần của người Mông, bởi “ở đâu có cây lanh, ở đó có người Mông”. Dệt vải lanh thể hiện sự khéo tay, chăm chỉ, là một trong những tiêu chí đánh giá tài năng phẩm hạnh của phụ nữ Mông xưa. Chàng trai Mông khi đi hỏi vợ thường để ý xem người con gái có biết se lanh, dệt vải không.

Chị Thào Thị Sung, chủ cơ sở sản xuất thổ cẩm với 35 người dân địa phương tham gia, ở thôn Can Ngài, xã Tả Phìn, cho biết, để dệt nên tấm thổ cẩm mềm mịn nhiều màu sắc từ vỏ cây lanh thô cứng là cả một quá trình công phu, đòi hỏi sự tỉ mỉ, nhẫn nại của phụ nữ Mông.

Phụ nữ Mông tranh thủ nối sợi bất cứ lúc nào rảnh rỗi. Những ngày ở Lào Cai, bước chân ra đường là tôi nhìn thấy phụ nữ Mông lưng mang gùi, lưng địu con, tay thoăn thoắt nối sợi lanh. Họ vừa đi vừa nối, vừa ngồi vừa nối, vừa chuyện trò vừa nối sợi. Tôi có cảm tưởng như đôi tay của họ sinh ra đã gắn liền với sợi lanh. Động tác thuần thục, nhuần huyễn và đẹp. Nét đẹp từ những đôi tay chai sần đen nhám. Tôi bắt gặp những đôi tay ấy trên từng góc đường nẻo phố, ở nhà thờ đá Sa Pa cổ kính, ở bản Cát Cát mộc mạc, ở những rẻo chợ vùng cao.

Sau khi nối lanh là công đoạn se sợi. Tiếp đến đem sợi lanh luộc cùng tro của cây gỗ trai để tẩy trắng, cho thêm sáp ong vào đun trong một ngày để tạo độ bền. Đến khi lanh mềm và trắng thì ép hết nước và phơi trên giàn rồi guồng chia sợi. Lúc này, lanh xoắn kết lại thành sợi dài và dai. Sợi được đưa vào khung dệt thành tấm vải. Đến đây vẫn chưa xong, vải lanh phơi trên phiến đá, dùng đá cuội đập cho vải mềm, bóng, mịn. Khi đó mới bắt đầu công đoạn vẽ sáp in hoa văn, nhuộm màu.

Vẽ sáp ong là một kỹ thuật đặc biệt và độc đáo của người Mông, đòi hỏi tay nghề, kinh nghiệm cùng sự sáng tạo của các nghệ nhân lâu năm. Bà Vàng Thị Sú, nghệ nhân thâm niên của cơ sở thổ cẩm, dùng bút vẽ có cán bằng gỗ, ngòi bằng đồng nhúng vào sáp nóng vẽ lên vải. Đôi tay gân guốc của bà như lướt, như múa trên tấm vải, vẽ đến đâu “mực” khô đến đó, hoa văn ăn vào từng thớ vải. Bà Sú cho biết sáp ong giúp ngăn màu chàm nhuốm vào vải ở công đoạn nhuộm.

Vẽ sáp ong xong thì ngâm vải lanh trong nước cho ngấm đều rồi nhuộm chàm. Đây là công đoạn đòi hỏi nhiều thời gian và công sức. Vải lanh nhuộm đi nhuộm lại ít nhất mười hai lần để vải không dễ bạc màu theo thời gian. Quá trình nhuộm chàm có thể kéo dài hàng tháng trời vào những ngày nắng. Khi vải đã có màu sẫm đem nhúng vào nước sôi, sáp ong chảy ra để lộ những hoa văn màu xanh lơ, bấy giờ có thể thêu thủ công theo hoa văn đã được in trên vải.

Hoa văn trên thổ cẩm của người Mông là các hoa văn hình học như hình vuông, chữ nhật, hình thoi cùng những họa tiết cách điệu hình hoa cỏ, lá cây, muông thú. Mỗi hoa văn mang một ý nghĩa riêng, phản ánh tập tục sinh hoạt, đời sống của người Mông.

Những hoa văn ấy được lưu giữ qua trí nhớ, và tạo nên bởi đôi tay tài hoa khéo léo của nghệ nhân như bà Sú. Chỉ với bốn màu chủ đạo là xanh, đỏ, trắng, vàng của chỉ tơ tằm cùng trí tưởng tượng phong phú của người phụ nữ mà tấm thổ cẩm tỏa ra muôn sắc màu.