Ngân sách carbon toàn cầu cạn kiệt
Thế giới đang đối mặt một nghịch lý: chuyển dịch sang năng lượng sạch tăng tốc, nhưng phát thải CO₂ vẫn lập đỉnh mới. Ngân sách carbon hay lượng CO₂ còn lại để giữ mức tăng nhiệt dưới 1,5°C đang cạn kiệt nhanh, trong khi dầu khí tiếp tục mở rộng, nhu cầu năng lượng và bất bình đẳng phát thải gia tăng, đẩy mục tiêu Hiệp định Paris đến sát ngưỡng nguy hiểm.
Phát thải kỷ lục, các “điểm nóng” mới
Theo Báo cáo Ngân sách carbon toàn cầu (GCB) năm 2025, do mạng lưới hợp tác quốc tế quy tụ hơn 130 nhà khoa học khí hậu thực hiện, phát thải CO₂ từ nhiên liệu hóa thạch dự kiến tăng 1,1%, đạt khoảng 38,1 tỷ tấn, mức cao nhất từng ghi nhận. Trong khi đó, ngân sách carbon còn lại cho mục tiêu giữ nhiệt độ toàn cầu tăng không quá 1,5°C chỉ khoảng 170 tỷ tấn CO₂, tương đương chưa đầy bốn năm phát thải nếu thế giới không giảm tốc độ hiện nay.
Cùng với phát thải kỷ lục, nồng độ CO₂ trong khí quyển được dự báo lên tới 425,7 phần triệu trong năm 2025, cao hơn khoảng 52% so với thời kỳ tiền công nghiệp. Điều này cho thấy CO₂ đang tích tụ nhanh hơn khả năng hấp thụ của Trái đất. Đáng chú ý, các bể hấp thụ carbon tự nhiên như đất liền và đại dương, vốn giúp kìm hãm quá trình nóng lên toàn cầu, đang suy yếu.
Bức tranh nóng lên cũng ngày càng rõ nét trong dữ liệu nhiệt độ. Theo Trung tâm Dự báo thời tiết hạn trung châu Âu (ECMWF), năm 2025 là năm nóng thứ 3 trong lịch sử quan trắc, đồng thời đánh dấu lần đầu tiên thế giới trải qua 3 năm liên tiếp mà nhiệt độ trung bình toàn cầu ở mức xấp xỉ 1,5°C so với thời kỳ tiền công nghiệp. Bà Samantha Burgess - Chuyên gia khí hậu của ECMWF nhận định rằng, mỗi phần nhỏ nhiệt độ tăng thêm đều làm gia tăng mức độ nghiêm trọng của các hiện tượng thời tiết cực đoan.
Trong khi tổng phát thải toàn cầu tiếp tục tăng, bất bình đẳng carbon khiến ngân sách carbon chung bị tiêu hao rất nhanh và phân bổ hết sức chênh lệch. Phân tích của Liên minh quốc tế các tổ chức phi chính phủ Oxfam cho thấy, 1% người giàu nhất thế giới đã thải ra lượng khí nhà kính tương đương mức của cả năm chỉ trong 10 ngày đầu năm, còn 0,1% giàu nhất chỉ mất 3 ngày. Oxfam cảnh báo rằng, nếu xu hướng này tiếp diễn, thiệt hại kinh tế do biến đổi khí hậu đối với các quốc gia thu nhập thấp và trung bình có thể lên tới 44 nghìn tỷ bảng Anh vào năm 2050.
Áp lực lên ngân sách carbon còn gia tăng từ các kế hoạch mở rộng khai thác dầu khí. Tổ chức tư vấn khí hậu Climate Partner ước tính, kế hoạch thúc đẩy khai thác dầu tại Venezuela có thể tiêu thụ tới 13% ngân sách carbon còn lại cho mục tiêu 1,5°C đến năm 2050. Phát thải khí nhà kính của Mỹ năm 2025 tăng 2,4%, đạt khoảng 5,9 tỷ tấn CO₂ tương đương, chủ yếu do mùa đông lạnh hơn, nhu cầu điện tăng từ trung tâm dữ liệu và giá khí tự nhiên cao khiến nhiều nhà máy quay lại sử dụng than.
Ngay cả những quốc gia đã bắt đầu giảm phát thải cũng đang đi chậm hơn nhiều so với yêu cầu khoa học. Cơ quan Kiểm kê phát thải quốc gia Pháp (Citepa) cho biết, phát thải khí nhà kính của Pháp dự kiến giảm 1,6% trong năm 2025, xuống 363 triệu tấn CO₂ tương đương. Để đạt mục tiêu năm 2030, Pháp cần giảm 4,6% mỗi năm, tức gần gấp 3 lần tốc độ hiện tại.
Cháy rừng quy mô lớn đang làm suy giảm nghiêm trọng “lá phổi” hấp thụ carbon của Trái đất. Các năm 2023 và 2024 ghi nhận diện tích rừng bị cháy lớn nhất trong lịch sử quan trắc, đặc biệt tại những khu rừng giàu carbon, khiến lượng CO₂ giải phóng tăng mạnh và làm ngân sách carbon toàn cầu cạn kiệt nhanh hơn.
Cắt giảm sâu, tái thiết công bằng khí hậu
Các nhà khoa học cho rằng thời gian để giữ mục tiêu 1,5°C đang cạn rất nhanh. Theo Giáo sư Pierre Friedlingstein - Trưởng nhóm nghiên cứu của Dự án carbon toàn cầu, nếu phát thải CO₂ không giảm mạnh và ngay lập tức, mục tiêu này “gần như không còn khả thi”, bởi ngân sách carbon còn lại, khoảng 170 tỷ tấn CO₂, có thể cạn trước năm 2030. Vì vậy, ưu tiên hàng đầu của các quốc gia là cắt giảm phát thải tuyệt đối, thay vì chỉ dựa vào cải thiện hiệu quả.
Một hướng đi then chốt là hạn chế mở rộng khai thác dầu khí và siết chặt kỷ luật đầu tư khí hậu. Nhiều nước châu Âu đã dừng hoặc thu hẹp các dự án nhiên liệu hóa thạch mới, đồng thời chuyển vốn sang năng lượng tái tạo, lưới điện và lưu trữ năng lượng. Trường hợp Venezuela cho thấy, chỉ một kịch bản tăng khai thác dầu cũng có thể tiêu thụ tới 13% ngân sách carbon còn lại, làm gia tăng rủi ro vượt mục tiêu khí hậu.
Giảm phát thải cũng phải gắn với công bằng khí hậu. Dữ liệu của Oxfam cho thấy một nhóm rất nhỏ người giàu đang thải ra lượng khí nhà kính vượt xa mức trung bình, trong khi phần lớn dân số chịu hậu quả nặng nề nhất. Trước thực tế này, nhiều quốc gia đang áp dụng thuế carbon, chuẩn phát thải nghiêm ngặt và mở rộng các chương trình chuyển dịch công bằng, giúp người thu nhập thấp tiếp cận giao thông công cộng, nhà ở tiết kiệm năng lượng và các giải pháp điện hóa.
Bên cạnh đó, nhu cầu điện tăng từ trung tâm dữ liệu và công nghệ số đang tạo sức ép mới lên phát thải. Kinh nghiệm tại Mỹ cho thấy nếu lưới điện còn phụ thuộc nhiên liệu hóa thạch, phát thải có thể đảo chiều, buộc các chính phủ và doanh nghiệp phải gắn tăng trưởng công nghệ với điện tái tạo, nâng chuẩn hiệu suất và nâng cấp lưới điện.
Cuối cùng, cần phục hồi và bảo vệ các bể hấp thụ carbon tự nhiên, bởi cháy rừng gia tăng và khả năng hấp thụ của đất, đại dương suy yếu cho thấy chỉ giảm phát thải là chưa đủ.
Ngân sách carbon toàn cầu đang như một đồng hồ đếm ngược, gắn chặt với từng quyết định chính sách hiện nay. Những lựa chọn hôm nay sẽ quyết định liệu nhân loại có thể kiềm chế mức vượt ngưỡng 1,5°C và giảm thiệt hại, hay tiếp tục làm cạn kiệt ngân sách carbon còn lại.
