Hướng tới miễn phí sách giáo khoa toàn quốc: Đồng bộ chính sách để tránh lãng phí

Theo hồ sơ thẩm định Dự thảo Nghị định quy định về miễn phí SGK giáo dục phổ thông và lộ trình miễn học phí, giáo trình môn học Giáo dục quốc phòng và an ninh tại cơ sở giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp do Bộ GDĐT chủ trì xây dựng, kinh phí thực hiện chính sách sẽ được bảo đảm từ ngân sách nhà nước theo phân cấp ngân sách hiện hành. Trung ương sẽ hỗ trợ các địa phương chưa tự cân đối được ngân sách. Đồng thời, Nhà nước cũng khuyến khích huy động các nguồn lực xã hội hóa để bổ sung SGK cho các cơ sở giáo dục.

Hơn 4.036 tỷ đồng để “không học sinh nào thiếu sách”

Theo tính toán của Bộ GDĐT, căn cứ trên số lượng học sinh phổ thông, giáo viên năm học 2025 - 2026 cùng giá SGK năm học 2026 - 2027 của NXB Giáo dục Việt Nam, tổng nhu cầu kinh phí miễn phí SGK sẽ ở mức hơn 4.036 tỷ đồng.

Trong đó, cấp tiểu học cần khoảng 8,99 triệu bộ sách với kinh phí hơn 1.640 tỷ đồng; cấp THCS cần hơn 7,13 triệu bộ, tương ứng hơn 1.573 tỷ đồng; cấp THPT khoảng 3 triệu bộ với hơn 709 tỷ đồng; còn học viên chương trình giáo dục phổ thông cần khoảng 483 nghìn bộ, tương ứng hơn 113 tỷ đồng.

Điểm đáng chú ý là chính sách miễn phí SGK được thiết kế theo mô hình “thư viện dùng chung”. Theo đó, Nhà nước sẽ đầu tư mua sách để trang bị cho thư viện trường học; học sinh được mượn sử dụng theo năm học hoặc học kỳ rồi hoàn trả để tái sử dụng cho các khóa sau.

Mô hình này được đánh giá giúp tiết kiệm ngân sách đáng kể so với việc cấp phát sách mới hằng năm, đồng thời góp phần hình thành thói quen giữ gìn sách, nâng cao ý thức sử dụng tài sản công của học sinh.

Trước mắt, trong năm học 2026 - 2027, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam cũng khẳng định toàn bộ SGK, sách bài tập đã in từ năm 2025 trở về trước tiếp tục được sử dụng bình thường, ngoại trừ một số đầu sách được điều chỉnh, cập nhật nội dung theo phê duyệt mới.

Thông tin này phần nào giúp phụ huynh giảm áp lực phải mua sách mới mỗi năm học, đồng thời cho thấy định hướng tăng cường tái sử dụng SGK đang được ngành giáo dục thúc đẩy mạnh hơn.

Giảm gánh nặng chi tiêu cho phụ huynh

Nhiều năm qua, chi phí mua SGK luôn là một trong những khoản đầu năm học khiến không ít phụ huynh áp lực, nhất là các gia đình đông con hoặc ở vùng nông thôn, miền núi.

Thực tế, cùng với SGK, phụ huynh thường phải mua thêm sách bài tập, sách tham khảo, tài liệu bổ trợ… khiến tổng chi phí có thể lên tới hàng triệu đồng mỗi năm học. Trong bối cảnh giá cả sinh hoạt tăng cao, việc miễn phí SGK được kỳ vọng sẽ hỗ trợ thiết thực cho hàng triệu gia đình.

Theo các chuyên gia giáo dục, chính sách này không chỉ mang ý nghĩa hỗ trợ kinh tế mà còn thể hiện rõ quan điểm đầu tư cho giáo dục là đầu tư cho phát triển bền vững.

PGS.TS Trần Xuân Nhĩ, nguyên Thứ trưởng Bộ GDĐT cho rằng, miễn phí SGK là chủ trương nhân văn và phù hợp với xu hướng phát triển giáo dục hiện đại. Theo ông, nhiều quốc gia đã triển khai mô hình thư viện sách dùng chung từ lâu nhằm giảm áp lực chi phí cho người học và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực xã hội. Tuy nhiên, ông cũng lưu ý chính sách chỉ thực sự hiệu quả khi đi kèm cơ chế quản lý minh bạch, tránh tình trạng cấp phát hình thức nhưng sử dụng lãng phí hoặc thất thoát. “Điều quan trọng không chỉ là mua sách mà còn phải xây dựng được quy trình bảo quản, thu hồi, tái sử dụng khoa học trong các nhà trường”, ông nhấn mạnh.

Không để tái diễn tình trạng “mỗi năm đổi sách một lần”

Một trong những vấn đề được dư luận quan tâm nhiều năm qua là việc thay đổi, điều chỉnh SGK khiến phụ huynh khó tái sử dụng sách cho con em học sau.

Trên các diễn đàn mạng xã hội, nhiều ý kiến cho rằng trước đây SGK có thể dùng qua nhiều thế hệ học sinh, trong khi hiện nay việc cập nhật, thay đổi sách khiến khả năng tái sử dụng giảm đáng kể.  Chính vì vậy, việc NXB Giáo dục Việt Nam khẳng định SGK các năm trước vẫn tiếp tục được sử dụng cho năm học 2026 - 2027 được xem là tín hiệu tích cực.

Theo TS Nguyễn Tùng Lâm, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Tâm lý giáo dục Việt Nam, để chính sách miễn phí SGK phát huy hiệu quả lâu dài, cần hạn chế tối đa việc thay đổi nội dung sách không cần thiết. Ông cho rằng, SGK chỉ nên điều chỉnh khi thật sự có thay đổi lớn về chương trình hoặc kiến thức khoa học. Nếu liên tục cập nhật nhỏ lẻ sẽ gây lãng phí rất lớn cho xã hội, đồng thời làm giảm hiệu quả của mô hình thư viện dùng chung. Muốn SGK dùng được nhiều năm thì nội dung phải ổn định. Khi sách liên tục thay đổi, dù miễn phí vẫn gây áp lực cho ngân sách và khó triển khai đồng bộ.

Nhiều chuyên gia nhận định thách thức lớn nhất của chính sách miễn phí SGK không nằm ở chủ trương, mà ở khâu triển khai thực tế.

Hiện nay, không ít trường học, đặc biệt ở vùng sâu vùng xa, còn thiếu thư viện đạt chuẩn, thiếu kho lưu trữ hoặc nhân sự quản lý sách. Nếu không đầu tư đồng bộ cơ sở vật chất, SGK dùng chung có nguy cơ nhanh hỏng, thất lạc hoặc không đủ đáp ứng nhu cầu học sinh.

Trong khi chính sách miễn phí SGK trên toàn quốc dự kiến triển khai từ năm học 2029 - 2030, nhiều địa phương đã chủ động đi trước với những mô hình thực tiễn hiệu quả. Tại TP Đà Nẵng, UBND xã Hòa Vang chính thức công bố triển khai chính sách cung cấp SGK miễn phí cho học sinh toàn xã thông qua mô hình “Tủ SGK dùng chung”. Chỉ trong thời gian ngắn, địa phương đã huy động gần 1,5 tỷ đồng để mua mới hơn 74.000 cuốn SGK. Kết hợp với nguồn sách hiện có tại các thư viện trường học, tổng số sách hiện đạt hơn 91.000 quyển, đủ phục vụ miễn phí cho gần 7.000 học sinh từ tiểu học đến THPT tại 6 cơ sở giáo dục trên địa bàn.

Thực tế từ Hòa Vang cho thấy, nếu có cơ chế quản lý phù hợp và sự chung tay của cộng đồng, mô hình SGK dùng chung hoàn toàn có thể triển khai hiệu quả, góp phần hiện thực hóa mục tiêu miễn phí SGK trên phạm vi toàn quốc trong những năm tới.

Đặc biệt, trong bối cảnh giáo dục đang hướng tới chuyển đổi số và phát triển bền vững, miễn phí SGK không chỉ là hỗ trợ trước mắt cho phụ huynh mà còn là phép thử về khả năng sử dụng hiệu quả ngân sách công trong giáo dục. Nếu được triển khai đồng bộ, đây sẽ là chính sách có tác động tích cực lâu dài, giúp hàng triệu học sinh tiếp cận tri thức thuận lợi hơn, đồng thời giảm áp lực chi tiêu cho các gia đình trên cả nước.