Ngõ nghệ sĩ
Vẫn là những con ngõ nhỏ bé, thậm chí bình thường như biết bao ngõ quê ngõ phố khác, nhưng không hiểu sao mỗi lần đi ngang hay trở lại những con ngõ hằn in dấu chân lẫn kỷ niệm của các nghệ sĩ, luôn gợi cho tôi biết bao cảm xúc. Và tôi muốn gọi, những con ngõ ấy là ngõ nghệ sĩ.
Nằm gần giữa trung tâm Hà Nội, Hạ Hồi là xóm đặc biệt nhất Thủ đô. Có cửa thông ra 3 phố Trần Hưng Đạo, Quang Trung, Trần Quốc Toản, xóm Hạ Hồi vì thế mà thành ra nhiều ngõ, nhiều ngách. Vừa bước chân ra khỏi đường lớn, đi vào ngõ có cảm giác như ta lạc vào một miền quê nào khác. Phải chăng vì thế mà nhiều văn nghệ sĩ đã chọn gắn bó gần như cả cuộc đời mình với ngõ.
Hồi những năm 80 của thế kỷ trước, cứ đến ngõ xóm Hạ Hồi hỏi nhà văn Kim Lân, thế nào cũng có người chỉ, thậm chí dắt vào tận nhà. Ngôi nhà số 6 nhỏ, có bộ tràng kỷ cũ, nơi những ngày cuối đời Kim Lân thường không ngủ được, cứ thao thức với những ám ánh trong trí nhớ người già. Nhiều lúc ông còn ngồi nói chuyện một mình cho tới sáng. Và khoảng thời gian ấy, ông nảy ra ý định viết một thiên truyện có tên "Lảm nhảm một mình trong đêm".
Chẳng rõ thiên truyện ấy đã hình thành đến đâu, có viết được ra chữ nào hay ông đã mang theo về bên kia cõi người, chẳng biết bao nhiêu khói thuốc từ chiếc điếu bát của ông đã bay lên trong căn nhà ấy. Để giờ đây, sau khi ông mất, căn nhà không còn thuộc sở hữu của gia đình khiến nhiều người nuối tiếc. Không ít người có dịp qua ngõ xóm Hà Hồi, thường ngó vào căn nhà ấy, như cố tìm chút dấu vết tác giả của “Làng”, “Vợ nhặt”, và hình bóng của “Lão Hạc” từng để lại nơi này. Thậm chí, như nhà văn Phong Thu cũng từng thao thức khi nhắc về ngõ nhỏ này với hình bóng Kim Lân: "Cụ đổi cõi đã nhiều lần giỗ, mà mỗi khi đi qua xóm Hạ Hồi, tôi vẫn ngỡ cụ đang ở trong nhà".
Ngõ, bình dị và sâu thẳm. Ngõ, khuất lấp mà dễ sống. Ngõ là cái hồn của một Hà Nội xưa, văn hiến và thanh lịch. Trong trùng điệp của những con ngõ ấy, ngõ… nghệ sĩ, lại nối thêm những hình ảnh đẹp cho mảnh đất này.
Tôi trở lại xóm Hạ Hồi vào một buổi sớm mai, vẫn những lối đi loanh quanh ngóc ngách. Ngồi uống cà phê trong ngõ nhỏ nhìn ra những căn nhà cũ, những bức tường rêu phủ giàn hoa giấy không hiểu sao lại cứ nhớ tới hình ảnh nhà văn Kim Lân những ngày áp Tết thường đi tìm mua hoa đào.
Hóa ra không chỉ mình tôi nhớ. Người già trong xóm vẫn còn nhớ tới Kim Lân. Chẳng là nhà văn vốn yêu hoa, có cả thú chơi chim và cá cảnh. Nhìn ông xuề xòa có vẻ dễ tính, song riêng với việc chơi hoa thì ông kỹ lưỡng đến mức các con ông không ai có thể theo kịp. Dù căn nhà rất nhỏ nhưng góc nào cũng có những chậu hoa do chính tay ông làm bằng xi măng, trang trí cầu kỳ theo lối "cổ cổ".
Những loại hoa như cúc, lan, chi mai... được ông trình bày theo những "bố cục" của riêng mình, chăm chút tỉ mỉ đến từng chiếc lá. Và khi hoa nở, ông có thể ngồi ngắm cả ngày không biết chán. Con gái ông, họa sĩ Nguyễn Thị Hiền từng kể rằng "vườn nhà bé tí, chẳng hiểu sao bố tôi vẫn biến nó thành nơi đẹp nhất, theo mùa, theo tháng, theo năm, biến ảo như trò ảo thuật, thiên nhiên lộng lẫy, vẻ đẹp muôn màu biến đổi trong mảnh vườn nhỏ bé tuổi thơ của tôi như một giấc mơ".
Quanh năm chăm chút cho các chậu hoa trong nhà, đến gần Tết, Kim Lân dành hẳn 3 tuần để đi chọn đào. Nhiều người trong ngõ chứng kiến rất nhiều lần Kim Lân đi về không vì chưa chọn được cành đào ưng ý. Người ta thích đào thế, uốn éo lân ly quy phượng, nhà văn lại cho rằng, cành đào đẹp nhất là có thế tự nhiên nhất. Mua được cành đào như ý rồi, nhà văn vui vẻ mang về, và "tặng" hẳn cho nó 2 - 3 ngày vào việc cân nhắc chọn lựa xem trồng vào chậu hay cắm vào bình thì đẹp hơn, thích hợp hơn.
Bây giờ Kim Lân không còn nữa, ngôi nhà ông ở số 6 cũng đã thuộc về người khác. Nhưng xóm nhỏ này vẫn hàng ngày đón bước chân của một lão nghệ sĩ khác, cũng tóc bạc da mồi. Đó là nhà nhiếp ảnh Quang Phùng - người có rất nhiều bộ ảnh đặc biệt về Hà Nội như “Hà Nội băm sáu phố phường”, “Cây cầu và những cuộc sống ven sông”, “Gánh hàng rong”... Ông cũng từng được trao giải Bùi Xuân Phái - Vì tình yêu Hà Nội. Người “hàng ngõ” đã quen thuộc với hình ảnh một cụ già dáng người thấp đậm, bím tóc nhỏ tí sau gáy, luôn khoác trên vai cái túi vải, hài hước như ông già Noel...
Ngày nào ông cụ chống chiếc ba-toong đi bộ ra hồ Thiền Quang, hoặc ngược dốc Bà Triệu đi bộ lên Hồ Gươm. Nơi ở của Quang Phùng lọt trong khuôn viên một ngôi biệt thự cũ trong xóm Hạ Hồi mà sự lở tróc, xuống cấp của nó đối lập hẳn với sự ồn ào, náo nhiệt của con phố Quang Trung, Trần Hưng Đạo và những quán cà phê cách đó vài chục bước chân. Căn phòng của ông nhỏ, vừa là chỗ làm việc, tiếp khách và bảo quản, lưu trữ những tấm phim, ảnh suốt cả một đời, cũng chính là chỗ ông có thể ngả lưng mỗi khi thấm mệt.
Đó cũng là nơi người vợ hiền suốt một đời tần tảo gắng gượng chèo chống con thuyền gia đình với đồng lương của một nghệ sĩ kéo đàn violông trong dàn nhạc giao hưởng thính phòng để ông mặc sức với đam mê nhiếp ảnh của mình. Đó cũng là nơi các con ông, và cháu ông, thằng cu Tí mà lúc nào nhắc đến ông cũng dùng một giọng nói hết sức thân thương, trìu mến quây quần quanh ông.
Ngõ có những người nổi tiếng dường như người trong xóm cũng vui vẻ hơn. Vì thế, mà người xa đến, cánh báo chí đến hỏi, từ đầu ngõ đã có người mách, người chỉ tận tình. Vào ngõ Đoàn Nhữ Hài, hỏi nhà của nhà văn Tô Hoài, người ta sẵn sàng dắt đến tận nơi ở của “ông Dế Mèn”. Vào ngõ nhỏ trên phố Nguyễn Chí Thanh (phía sau Đài Truyền hình Việt Nam) hỏi, nhiều người sẽ chỉ ngay cho căn nhà 4 tầng của gia đình nhà văn Ma Văn Kháng vì bút danh đó đã quá quen thuộc đến nỗi có khi ít hàng xóm nào biết tên thật của ông là gì.
“Ngõ Vong” - cái tên ngõ do nhà văn Nguyễn Khắc Phục đặt cho ngõ nhỏ trên phố Dã Tượng ông từng thuê trọ nhiều năm đến nay trở lại, mấy bà bán hàng đầu ngõ vẫn nhớ về “cái ông nghệ sĩ tóc bạc trắng, hay đi xe ôm và rất đông khách khứa bạn bè”.
Còn mấy năm trước, gọi điện cho nhà văn Nguyễn Huy Thiệp, có thể nghe ông chỉ địa chỉ rồi, nhưng khi đến cái ngõ ngách loanh quanh sau khi từ phố Bùi Xương Trạch rẽ vào bạn vẫn không tìm được nhà, cứ hỏi người trong xóm, họ sẽ chỉ tới tận nơi. Bởi Nguyễn Huy Thiệp đã sống với ngõ này từ rất lâu, từ khi nhà cửa thưa thớt, nhà với nhà ngăn cách bằng hàng dào cây ô rô xanh mướt. Đó là chưa kể mấy chục năm nay người “hàng ngõ” cũng đã quá quen với việc có khách lạ, cả Tây cả ta, tìm đến hỏi nhà của tác giả “Tướng về hưu”.
Ngõ, bình dị và sâu thẳm. Ngõ, khuất lấp mà dễ sống. Ngõ là cái hồn của một Hà Nội xưa, văn hiến và thanh lịch. Trong trùng điệp của những con ngõ ấy, ngõ… nghệ sĩ, lại nối thêm những hình ảnh đẹp cho mảnh đất này.
