Người “giữ lửa” văn hóa Cor giữa đại ngàn Trường Sơn
Giữa đại ngàn Trường Sơn Nam, đó là xã Trà Bồng, huyện Trà Bồng, tỉnh Quảng Ngãi, có một bậc kỳ tài không chỉ am hiểu tường tận từng mạch nguồn văn hóa của đồng bào Cor, mà còn là người có thể đấu chiêng điêu luyện bằng 26 làn điệu khác nhau. Đó là Nghệ nhân Nhân dân (NNND) Hồ Ngọc An.

Nghệ nhân đa tài
Nằm sâu ở cuối con đường dẫn vào thôn 2, xã Trà Bồng, huyện Trà Bồng, tỉnh Quảng Ngãi là ngôi nhà của NNND Hồ Ngọc An (72 tuổi). Khi chúng tôi ghé thăm, ông đang miệt mài bên những cuộn len đa sắc. Đôi bàn tay gân guốc, chai sần từng nâng chiêng, gõ dùi trên khắp các sân khấu lớn nhỏ từ Nam ra Bắc, lúc này lại uyển chuyển, thoăn thoắt để dệt nên những bộ trang phục cưới truyền thống cho nam thanh nữ tú người Cor.
Hồ Ngọc An niềm nở chia sẻ: “Bây giờ số người biết đan lát, may mặc theo đúng nguyên bản của cha ông không còn mấy ai. Mình cố làm, trước là để níu giữ cái nghề truyền thống của tổ tiên, sau là để kiếm thêm chút thu nhập trang trải tuổi già. Để hoàn thành một bộ trang phục cưới bằng len thủ công thế này, mình phải mất hơn một tháng trời ròng rã”.
Thế rồi, ông Hồ Ngọc An đứng dậy, đến gian nhà cuối cẩn thận nhấc xuống một bộ chiêng cũ kỹ, nhuốm màu thời gian. Lau nhẹ lớp bụi mờ trên mặt chiêng, ánh mắt ông ngời sáng: “Bộ chiêng này chính là báu vật của đời tôi. Nó đã cùng tôi đi qua biết bao mùa lễ hội, cùng tôi lặn lội từ Nam ra Bắc, và vinh dự hơn cả là từng theo chân tôi ra nước ngoài biểu diễn, mang tiếng lòng của người Cor giới thiệu với bạn bè quốc tế”, ông An chia sẻ.
Để minh họa, ông An nâng chiếc chiêng bằng tay trái, đầu hơi nghiêng sang một bên, rồi chiếc dùi gỗ chạm vào mặt chiêng âm thanh trầm hùng, vang vọng. Ông lặng đi vài giây, đôi mắt nhắm nghiền như đang thẩm thấu thứ thanh âm ruột thịt ấy.

“Muốn đánh được chiêng hay, cái tai phải biết nghe được tiếng của chiêng, cái bụng phải biết cảm được cái hồn của núi. Chiêng chưa đúng âm thì phải chỉnh, người đánh chiêng giỏi không chỉ bằng lực của đôi tay mà phải đánh bằng cả con tim,” ông An nói.
Đối với cộng đồng người Cor, đấu chiêng (chót chiêng) là một loại hình nghệ thuật đặc biệt và đỉnh cao nhất. Đó không đơn thuần là một màn biểu diễn văn nghệ thông thường, mà là một cuộc so tài cao thấp, nơi các nghệ nhân đối đáp, thử thách nhau bằng thứ ngôn ngữ không lời độc đáo. Người tham gia đấu chiêng phải là bậc thầy am hiểu từng làn điệu, từng sắc thái nhỏ nhất của tiếng chiêng.
Nhiều người dân địa phương cho biết, ông Hồ Ngọc An có thể diễn tấu nhuần nhuyễn khoảng 26 làn điệu khác nhau chỉ từ một chiếc chiêng độc nhất. Trong nghệ thuật đấu chiêng cổ truyền, có 4 làn điệu cốt lõi bao gồm: điệu đón khách, điệu cúng thần linh, điệu tiễn khách và điệu đấu chiêng. Mỗi một lễ hội, mỗi một nghi thức tâm linh lại đòi hỏi một cách gõ, một nhịp phách riêng biệt mà nếu không thực sự am hiểu tường tận thì tiếng chiêng phát ra sẽ khô khốc, vô hồn”.
Ông An cho biết, ngày trước, mỗi khi bản làng vào hội lớn, các bậc kỳ tài đấu chiêng từ khắp các đỉnh núi xa xôi lại tụ hội về đây. Có những cuộc đấu chiêng kịch tính kéo dài hàng giờ đồng hồ trong sự hò reo của dân bản. Người xem không chỉ say đắm trong âm thanh vang vọng của đại ngàn mà còn bị cuốn vào những thông điệp nhân văn, những câu chuyện lịch sử được gửi gắm tinh tế qua từng nhịp dùi.

Hành trình 50 năm “giữ lửa”
Không chỉ là bậc thầy về cồng chiêng, trong mắt người dân Trà Bồng, ông Hồ Ngọc An chính là một “cuốn từ điển sống” kiệt xuất về văn hóa Cor. Ông thuộc lòng các nghi lễ tín ngưỡng cổ xưa, thành thục nghệ thuật dựng cây nêu truyền thống, chơi điêu luyện đàn brook, hát thuần thục các điệu ka lu, cà đáo và sử dụng thành thạo trống cùng nhiều loại nhạc cụ dân gian khác.
Giữa câu chuyện đầy hoài niệm, ông cẩn thận lấy ra từ chiếc hộp gỗ cũ kỹ một cây đàn brook là nhạc cụ đã bầu bạn với ông suốt những năm tháng tuổi trẻ. Thế rồi những ngón tay chai sần của ông lướt nhẹ trên dây, âm điệu cất lên lại mang một nét đặc trưng riêng biệt: thánh thót, trong trẻo như tiếng suối reo, lúc lại thầm thì như tiếng gió ngàn Trường Sơn vọng về.
Hằng năm, vào khoảng tháng 11 âm lịch, sau khi mùa màng đã thu hoạch xong, bà con dân bản lại nô nức tổ chức lễ hiến trâu để tạ ơn trời đất và cầu xin mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, con cháu học hành đỗ đạt, bản làng ấm no, tai qua nạn khỏi. Trong tất cả các ngày đại lễ ấy của vùng cao, ông An luôn là người được dân làng tin tưởng “chọn mặt gửi vàng”, đứng ra chủ trì các bài cúng tế, cất giọng hát ka lu trầm bổng dâng lên các vị thần.
Ông An không chỉ có tài năng xuất chúng, mà ông còn làm tròn vai trò người “giữ và truyền lửa” bền bỉ suốt hơn 50 năm qua. Không cam chịu nhìn văn hóa cha ông bị mai một trước cơn lốc của thời đại, nhiều năm nay, bất kể nắng mưa, ông vẫn lặn lội, rong ruổi khắp các bản làng vùng cao để truyền dạy miễn phí cho thế hệ trẻ. Từ cách dựng cây nêu, làm gu, làm bla (các vật phẩm trang trí tâm linh), đến cách đánh cồng chiêng, múa cà đáu.

“Các trường học trên địa bàn tỉnh Quảng Ngãi, đặc biệt là các trường dân tộc nội trú vùng cao thường xuyên mời tôi đến để hướng dẫn các cháu học sinh. Hiện tại, tôi đang tập trung truyền dạy cho các em học sinh trường nội trú 4 nhịp chiêng cơ bản nhất và hướng dẫn kỹ năng biểu diễn trên sân khấu, giúp các em thêm tự hào về nguồn cội của mình,” ông Hồ Ngọc An phấn khởi nói.
Ông An đã đứng ra thành lập Câu lạc bộ Bảo tồn văn hóa dân tộc Co xã Trà Bồng với 30 thành viên tâm huyết. Nhờ uy tín của ông, câu lạc bộ không chỉ là nơi sinh hoạt văn nghệ mà còn vận động người dân gìn giữ, bảo quản thành công khoảng 80 bộ chiêng cổ cùng hàng chục cây đàn brook và trang phục truyền thống quý hiếm. Đến nay, khi tuổi đã cao, ông tin tưởng giao lại chức Chủ nhiệm câu lạc bộ cho người con trai của mình, tiếp tục nối dài hành trình gìn giữ di sản văn hóa của bản làng.
Ghi nhận những cống hiến thầm lặng và bền bỉ đó, năm 2022, Chủ tịch nước đã phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Nhân dân trong lĩnh vực di sản văn hóa phi vật thể cho ông Hồ Ngọc An. Đối với ông, phần thưởng này là niềm vinh dự lớn lao, nhưng phần thưởng vô giá nhất chính là việc nhìn thấy những người trẻ tuổi ở Trà Bồng hôm nay vẫn đam mê cầm dùi, vẫn yêu tiếng chiêng, tiếng đàn của dân tộc.
Phải nói rằng, nhờ ngọn lửa nhiệt huyết của ông, mạch nguồn văn hóa ngàn năm của đồng bào Cor vẫn đang âm thầm, lặng lẽ chảy mãi qua các thế hệ giữa đại ngàn Trường Sơn hùng vĩ.