Báo Đại Đoàn Kết Văn hóa

Người thợ giữ nghề guốc mộc ở Yên Xá

Báo Đại Đoàn Kết Tăng kích thước chữ

Người thợ giữ nghề guốc mộc ở Yên Xá

Báo Đại Đoàn Kết trên Google News
Người thợ giữ nghề guốc mộc ở Yên Xá
Nghệ nhân Trương Công Đức bên những sản phẩm guốc mộc do chính tay ông chế tác.

Từng là một trong những địa phương nổi tiếng với nghề làm guốc mộc ở Hà Nội, thôn Yên Xá (xã Tân Triều cũ) nay chỉ còn một số ít hộ duy trì sản xuất. Trước sự thay đổi của thị trường và quá trình đô thị hóa, nghề guốc truyền thống dần thu hẹp. Trong bối cảnh ấy, nghệ nhân Trương Công Đức vẫn tìm cách cải tiến sản phẩm, duy trì sản xuất với mong muốn giữ lại nghề truyền thống của quê hương.

Đầu những năm 1980, nghề làm guốc phát triển mạnh tại Yên Xá. Theo lời kể của người dân địa phương, phần lớn các hộ trong thôn đều tham gia sản xuất, đưa sản phẩm guốc mộc đến nhiều thị trường. Nghề truyền thống từng là nguồn sinh kế của nhiều gia đình, góp phần tạo nên tên tuổi của làng nghề.

Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của các loại giày dép công nghiệp và sự thay đổi trong thói quen tiêu dùng, guốc mộc dần mất đi vị trí vốn có. Theo ông Nguyễn Đức Thành, Phó trưởng thôn Yên Xá, số hộ duy trì nghề hiện nay đã giảm đáng kể, chỉ còn một số ít gia đình tiếp tục sản xuất.

Bên cạnh sự thu hẹp của thị trường, quá trình đô thị hóa cũng tác động trực tiếp đến hoạt động của làng nghề. Yên Xá nằm gần khu vực đô thị, trường học, nhu cầu về nhà ở và mặt bằng kinh doanh ngày càng tăng. Trong khi đó, sản xuất guốc cần không gian riêng, phát sinh bụi và đòi hỏi diện tích nhất định. Vì vậy, nhiều gia đình đã chuyển sang kinh doanh nhà trọ hoặc tìm kiếm công việc khác để có nguồn thu nhập ổn định hơn.

Nghệ nhân Trương Công Đức chia sẻ: “Làm kinh tế mà, khi không đáp ứng được nữa thì người ta phải bỏ, hoặc tạm dừng lại để kiếm nghề khác mưu sinh”. Trong số ít người còn gắn bó với nghề, ông Đức vẫn duy trì hoạt động sản xuất và tìm cách thích ứng với những thay đổi của thị trường.

Để tồn tại trong bối cảnh nghề truyền thống dần thu hẹp, những người làm guốc tại Yên Xá đã từng bước thay đổi phương thức sản xuất. Từ những năm 1990, máy móc như máy cắt, máy cưa vanh, máy mài được đưa vào một số công đoạn, giúp giảm sức lao động và nâng cao năng suất. Thay vì thực hiện hoàn toàn bằng phương pháp thủ công, người thợ có thể sử dụng máy để xẻ gỗ, tạo hình và hoàn thiện sản phẩm nhanh hơn.

Tuy nhiên, cải tiến kỹ thuật mới chỉ giải quyết một phần khó khăn trong sản xuất. Khi guốc mộc không còn là lựa chọn phổ biến trong sinh hoạt hằng ngày, việc tìm kiếm khách hàng và duy trì đầu ra trở thành vấn đề quan trọng đối với những người còn theo nghề.

Trước thực tế đó, ông Trương Công Đức đã chủ động thay đổi mẫu mã và nguyên liệu sản xuất. Thay vì chỉ làm những kiểu guốc truyền thống, ông phát triển nhiều dòng sản phẩm với kiểu dáng, kích thước và cách hoàn thiện khác nhau, từ guốc cao đến guốc thấp, guốc trơn đến guốc sơn mài. Nguyên liệu cũng được lựa chọn đa dạng hơn, trong đó có các loại gỗ như sồi, pơ mu, tùy theo yêu cầu của khách hàng.

Theo ông Đức, sản phẩm hiện được tiêu thụ thông qua nhiều kênh. Ngoài khách mua lẻ, một số tiểu thương nhập hàng để phân phối tại các chợ; các đại lý cho thuê trang phục cũng đặt mua guốc với số lượng từ 100 đến 200 đôi mỗi lần. Một số sản phẩm còn được khách hàng mua và mang sang các nước châu Âu, châu Á.

Chia sẻ về kinh nghiệm duy trì sản xuất, ông Đức cho biết: “Làm nghề này thì tôi luôn dặn mình là phải cố gắng phát huy, cải tiến mẫu mã, không ngừng nâng cao chất lượng, và làm sao có điều kiện để vừa hạ bớt giá thành mà chất lượng vẫn phải tốt”.

Với ông, việc giữ nghề không chỉ là tiếp tục làm ra những đôi guốc như trước mà còn phải tìm cách để sản phẩm phù hợp hơn với nhu cầu hiện nay. Dù vậy, những thay đổi về mẫu mã và kỹ thuật vẫn chưa thể giải quyết tất cả khó khăn khi thị trường tiêu thụ ngày càng thu hẹp.

Bên cạnh nỗ lực của những người thợ, việc lưu giữ những giá trị của nghề guốc mộc cũng được địa phương quan tâm. Cuối năm 2024, xã Tân Triều (cũ) khai trương “Không gian trưng bày guốc mộc làng Yên Xá” trên diện tích hơn 50m2, tại khu đất công cạnh trung tâm sinh hoạt cộng đồng của thôn. Không gian này trưng bày các sản phẩm guốc mộc với nhiều kiểu dáng, từ những mẫu truyền thống đến các sản phẩm được cải tiến, qua đó lưu giữ những dấu ấn của một nghề từng gắn bó với đời sống người dân địa phương.

Ông Đức cho rằng, dù nhiều gia đình không còn sản xuất guốc, việc có một không gian trưng bày sẽ giúp các thế hệ sau hiểu hơn về nghề truyền thống của quê hương. “Bà con ở đây dù không làm guốc nữa nhưng có phòng trưng bày này, người ta vẫn biết làng mình có truyền thống làm guốc, đó là dấu ấn của một thời huy hoàng guốc mộc Yên Xá, mãi mãi không biến mất”, ông chia sẻ.

Tuy nhiên, lưu giữ sản phẩm và ký ức về làng nghề mới là một phần của công tác bảo tồn. Để nghề có thể tiếp tục tồn tại, vấn đề duy trì sản xuất, tìm đầu ra và thu hút người kế nghiệp vẫn cần được quan tâm.

Thực tế, điều kiện sản xuất của những người còn theo nghề cũng đang gặp không ít khó khăn. Gần một năm trở lại đây, do những thay đổi liên quan đến quy hoạch và điều kiện sử dụng mặt bằng, xưởng sản xuất của ông Đức không còn duy trì hoạt động như trước. Ông phải chuyển một phần công việc về khu vực phòng trưng bày. Diện tích hạn chế khiến việc bố trí máy móc, nguyên liệu và thực hiện các công đoạn sản xuất kém thuận tiện hơn, ảnh hưởng đến số lượng sản phẩm làm ra.

Để tiếp tục công việc, ông Đức tận dụng diện tích hiện có, sắp xếp lại không gian và điều chỉnh quy mô sản xuất theo điều kiện thực tế. Những thay đổi này cho thấy việc duy trì một nghề truyền thống không chỉ phụ thuộc vào tâm huyết của người thợ mà còn cần những điều kiện phù hợp để hoạt động sản xuất được tiếp nối.

Giữa những biến động của đời sống và thị trường, guốc mộc Yên Xá không còn giữ được quy mô như trước. Những người thợ còn gắn bó với nghề vẫn đang tìm cách thích ứng để duy trì sản xuất. Nhưng để tiếng nghề không chỉ còn trong ký ức, câu chuyện bảo tồn cần đi xa hơn việc lưu giữ những sản phẩm cũ, hướng tới tạo điều kiện cho người thợ tiếp tục làm nghề và tìm được lớp người kế nghiệp.

Hương Giang