Người thợ tiện gỗ cuối cùng trên phố Tô Tịch
Không ghi biển hiệu, không bày biện trang hoàng, căn nhà số 7 trên phố Tô Tịch của ông Lê Đình Thắng vẫn đều đặn vang lên tiếng máy tiện gỗ giữa lòng phố Cổ sầm uất. Phố Tô Tịch từng là nơi có nhiều gia đình sống bằng nghề tiện gỗ nhưng đến nay ông Thắng là người cuối cùng còn bám trụ với nghề, giữ lại một nét nghề xưa đang dần vắng bóng trên chính con phố từng được gọi là “phố mộc”.

Một đời bên máy tiện
Ông Lê Đình Thắng (SN 1967) là con trai trong gia đình có ba đời truyền thống làm nghề tiện thủ công. Năm 1988, ông Thắng đi bộ đội về và bắt đầu học nghề từ cha mình là cụ Lê Đình Trai - một thợ tiện lành nghề, từ quê Nhị Khê ra lập nghiệp tại phố Tố Tịch từ những năm 50 của thế kỷ trước. Sau 2 năm học nghề, ông trở thành một người thợ tiện thạo việc.
Ông Thắng chia sẻ, gia đình ông và hầu hết người dân sinh sống ở phố Tô Tịch đều là người làng Nhị Khê (Thường Tín, Hà Nội). Cụ Lê Đình Trai là một thợ tiện lành nghề đã mang nghề tiện từ Nhị Khê ra lập nghiệp tại phố Tô Tịch, lâu dần cả con phố nhà nào cũng thơm mùi gỗ và rộn ràng tiếng đục đẽo.
Sinh ra trong gia đình có truyền thống 3 đời làm nghề tiện gỗ, tuổi thơ của ông Thắng luôn gắn liền với mùi gỗ, tiếng gõ, tiếng đục. Ông được sinh ra trong gia đình có 7 anh em, nhưng đến nay chỉ còn mình ông Thắng theo nghề truyền thống của gia đình.
Để làm được một sản phẩm tiện gỗ, người thợ phải khéo léo tính toán từng công đoạn. Tùy theo độ khó của sản phẩm mà cần thời gian chế tác tương ứng. Gỗ trước khi đưa vào gia công phải được sơ chế đẽo tròn qua cho bớt các góc cạnh, gỗ để khô vừa đủ, sau đó mới bắt đầu tiến hành các công đoạn chế tác.
Ông Thắng chia sẻ: “Nghề tiện đòi hỏi người thợ phải kiên trì, khéo léo và có đôi mắt tinh tường để tạo nên những đường tiện chính xác, sản phẩm cân đối, đẹp mắt. Để thành thạo nghề cần một quá trình dài rèn luyện và tích lũy kinh nghiệm”.
Với ông Thắng, việc tiếp tục nghề tiện gỗ không chỉ xuất phát từ sự gắn bó với công việc mà còn từ mong muốn của cha mẹ để lại, ông chia sẻ: “Căn nhà và nghề tiện gỗ này là của bố mẹ để lại. Khi còn sống, bố mẹ luôn mong trong số anh em sẽ có người ở lại giữ nghề. Tôi là người tiếp tục công việc này từ chiếc máy tiện mà bố tôi để lại.”
Mỗi sản phẩm tiện gỗ có yêu cầu và độ khó khác nhau, đòi hỏi người thợ phải khéo léo, tỉ mỉ trong từng đường tiện. Ông Thắng chủ yếu nhận làm đồ thờ trong chùa chiền như cây cắm nến, đĩa đựng hoa quả, mâm hứng tàn hương, dùi gõ mõ, ống hương, tràng hạt,..; ngoài ra ông còn nhận gia công dùi trống cho trường học, các đoàn múa lân.

Khi tiếng máy tiện có nguy cơ ngừng lại
Ông Thắng kể rằng, trước đây, có những thời điểm khách hàng đặt nhiều đến mức ông làm không kịp đơn. Những ngày ấy, chiếc máy tiện gần như hoạt động liên tục, đơn hàng nối tiếp đơn hàng. Thế nhưng, cảnh nhộn nhịp ấy giờ đã không còn, ông buồn bã chia sẻ: “Khoảng 5-10 năm trở lại đây, đặc biệt từ sau đại dịch Covid-19, khách đặt hàng giảm hẳn. Người dùng đồ gỗ cũng ít đi, nghề vì thế ngày càng mai một. Bây giờ gần như là không có việc.”
Theo ông Thắng, sự mai một của nghề tiện gỗ cũng gắn với những thay đổi của các gia đình trên phố. Khi cha mẹ qua đời, nhiều gia đình bán nhà để chia tài sản hoặc chuyển sang kinh doanh, buôn bán. Nghề tiện vì thế dần thu hẹp, nhường chỗ cho những ngành nghề khác.
Nhưng điều khiến ông Thắng lo hơn cả không phải chỉ là nghề ngày càng ít việc mà khi ông nghỉ sẽ không còn ai tiếp tục công việc này. Hai người con gái của ông đều không theo nghề, trong khi nghề tiện gỗ đòi hỏi sức khỏe và sự thành thạo trong những công đoạn như cưa, đục, đẽo - những công việc ngày càng ít người trẻ lựa chọn.
Ông Thắng tâm sự: “Xã hội thay đổi, nghề này cũng theo đó mà mai một, mình cũng đành chấp nhận. Tôi có hai cô con gái nhưng các cháu đều không theo nghề. Làm nghề này cần sức khỏe, lại phải làm những công việc nặng như cưa, đục, đẽo. Có lẽ tôi cũng chỉ làm thêm được vài năm nữa, đến 65 tuổi thì nghỉ”
Sự thay đổi của đời sống đang làm thay đổi cách những nghề thủ công tồn tại. Khi sản phẩm công nghiệp ngày càng phổ biến, nghề tiện gỗ không còn giữ được thị trường như trước, trong khi đó, những kỹ năng vốn được truyền từ cha sang con cũng khó tiếp tục nếu nghề không còn đủ sức hấp dẫn với thế hệ trẻ. Bởi vậy, giữ nghề hôm nay không chỉ là giữ lại một kỹ thuật thủ công, mà còn là tìm cách để những giá trị ấy tiếp tục có chỗ đứng trong đời sống hiện đại.
Theo PGS.TS Phạm Ngọc Trung, chuyên gia nghiên cứu văn hóa, Giảng viên cao cấp, nguyên Trưởng khoa Văn hóa và Phát triển, Học viện Báo chí và Tuyên truyền, khi nghề truyền thống không còn là nguồn sống ổn định và thị trường ngày càng thu hẹp, việc thế hệ trẻ lựa chọn con đường khác là điều khó tránh.
PGS.TS Phạm Ngọc Trung cho rằng, muốn giữ nghề, cần thay đổi cách tiếp cận, từ truyền nghề trong gia đình sang tạo cơ hội để những người trẻ được tiếp xúc và học nghề. "Muốn giữ nghề, trước hết phải tạo điều kiện để người thợ sống được bằng nghề, có vị trí trong xã hội và có môi trường để phát huy giá trị của mình. Đồng thời, cần đưa nghề đến gần hơn với trường học, trường nghề để những người thợ trực tiếp truyền nghề, tìm kiếm lớp kế cận. Chính quyền địa phương cũng cần có những hình thức hỗ trợ thiết thực, từ quảng bá sản phẩm, mở rộng thị trường đến tạo cơ hội để nghệ nhân tham gia các hoạt động văn hóa, triển lãm. Khi người thợ có điều kiện sống được bằng nghề và nghề được nhìn nhận như một giá trị văn hóa của thành phố, việc giữ nghề mới có nền tảng lâu dài”, PGS.TS Phạm Ngọc Trung nói.