‘Người viết quốc ca’ bằng cả trái tim

Từ căn gác mùa đông ảm đạm đến bản hùng ca bất diệt

Bộ phim đưa người xem trở lại mùa đông năm 1944 - chàng thanh niên Văn Cao, gầy gò, áo quần mỏng manh, sống trong căn gác nhỏ số 45 Nguyễn Thượng Hiền, dường như đã dồn tụ mọi cảm xúc vào sâu thẳm lòng mình và trong khoảnh khắc xuất thần, ông đã cho ra đời bản nhạc "Tiến quân ca" bất tử - một tác phẩm chứa đựng khát vọng độc lập và tinh thần dân tộc mãi sống trong trái tim mọi người Việt.

 Không chiến khu, không quân phục, không tiếng súng nổ hay khói lửa chiến hào, chỉ có những bước chân lang thang những ngày đói lạnh co ro giữa phố phường Hà Nội của người nghệ sĩ nghèo - nhưng trong lòng luôn âm ỉ một ngọn lửa của khát vọng độc lập và tình yêu vô bờ bến dành cho Tổ quốc.

Đạo diễn Đặng Linh đã tái hiện những tháng ngày ấy bằng hình ảnh chân thật, vừa day dứt xót xa: cái lạnh cắt da cắt thịt, cái đói đeo bám từng hơi thở, ánh đèn dầu leo lét trong căn gác nhỏ và nhịp bước chân lẻ loi của người nghệ sĩ trẻ đang đi tìm âm thanh của thời đại mình. Từ đó, giai điệu “Đoàn quân Việt Nam đi…” bật lên rắn rỏi, sáng rực như một đường chỉ đỏ xuyên qua bóng tối, mở đầu cho một bản hùng ca mà dân tộc hát suốt hàng thập kỷ.

Không phải ai cũng có thể viết được một bài hát đi vào lịch sử. Và càng không ai có thể viết nó trong cảnh thiếu thốn, cùng cực, ngay bên bờ vực sống còn của dân tộc. Văn Cao đã làm điều đó - bằng trái tim, bằng lý tưởng và nhân cách của người nghệ sĩ đứng về Tổ quốc và nhân dân.

Tiến quân ca ra đời - mang sức mạnh như một lời hiệu triệu, hòa vào khí thế sục sôi của cao trào cách mạng trước ngày tổng khởi nghĩa.

Theo hồi ức gia đình, bài hát được viết trong xúc động dữ dội khi ông nhìn thấy đồng bào chết đói nằm la liệt. Vì thế, những câu hát như “Đường vinh quang xây xác quân thù…” mang sức nặng của một tiếng thét - tiếng thét của một dân tộc đã đến ngưỡng không thể chịu đựng thêm.

Đặc biệt, câu kết “Nước non Việt Nam ta vững bền” như một lời thề bất diệt - cô đọng niềm tin, khí phách và khát vọng lớn lao của cả dân tộc Việt Nam lúc đứng trước thời khắc quyết định của lịch sử.

Tiến quân ca đã được ghi vào Hiến pháp là Quốc ca Việt Nam và trở thành tài sản tinh thần của quốc gia.

Khi Quốc ca trở thành lời hiệu triệu thiêng liêng

Bộ phim không chỉ kể về sự ra đời của Quốc ca, mà còn làm sống dậy hành trình của giai điệu ấy suốt các thời kỳ lịch sử.

Đó là âm vang trong ngày Tổng khởi nghĩa 19/8. Là tiếng hát ngân lên ở Quảng trường Ba Đình ngày 2/9/1945. Là nhịp bước của đoàn quân Việt Nam trong hai cuộc kháng chiến trường kỳ. Là tiếng hát trong lễ chào cờ sáng thứ Hai, trong trường học, trên các khán đài quốc tế.

Một nhân chứng kể lại bằng giọng nghẹn ngào:

“Ngày 19/8/1945, khi nghe Tiến quân ca, tôi biết dân tộc đã bước sang một kỷ nguyên mới. Khi ấy, đó không còn là bài hát nữa mà là lời gọi đứng dậy.” Quả thật, mỗi lời ca của bản Quốc ca không chỉ là âm thanh, đó là lịch sử, là nhân phẩm, là niềm tin không bao giờ khuất phục.

Trong căn phòng chiếu tối, có những giây phút tôi thấy nhiều người đưa tay lên lau nước mắt. Bộ phim không cố tạo kịch tính, không gợi bi lụy - nhưng cảm xúc cứ tự nhiên mà tuôn chảy. Bởi ai cũng hiểu rằng: dưới những nốt nhạc hào hùng ấy là xương máu của bao thế hệ, là mồ hôi và nước mắt của dân tộc, là cả cuộc đời gian khổ của người nhạc sĩ đã hiến dâng cho lý tưởng cách mạng.

Mỗi lần Quốc ca vang lên, ta thấy mình thuộc về một dân tộc kiên cường, được tiếp thêm sức mạnh, được nhắc nhớ trách nhiệm với Tổ quốc.

Quốc ca, vì thế, không chỉ là một nghi lễ. Quốc ca là danh dự. Là lòng tự tôn dân tộc.

Tri ân người Nhạc sĩ

Phim dành một phần xúc động để nhắc đến tình cảm đặc biệt của Chủ tịch Hồ Chí Minh dành cho Nhạc sĩ Văn Cao, kèm dòng chữ đầy trang trọng trên Huân chương Kháng chiến: “Tặng nhạc sĩ Văn Cao - nhạc sĩ có tài, có công sáng tác bài Tiến quân ca.”

Đó là niềm vinh dự lớn lao dành cho một con người luôn sống khiêm nhường, lặng lẽ, nhưng đầy tự trọng và trách nhiệm.

Đó cũng chính là giá trị vĩnh cửu của một tác phẩm lớn và một tài năng lớn: dẫu trải qua bao biến động và khắc nghiệt của thời cuộc, giá trị thật của nó vẫn được khẳng định. Tác phẩm được nhân dân đón nhận, nâng niu trong trái tim và ý thức của mình và chắc chắn sẽ còn mãi như bản quốc ca thiêng liêng của dân tộc Việt Nam như nhà thơ Bằng Việt chia sẻ.

Nhìn lại di sản âm nhạc của Văn Cao, ta thấy một hành trình dài của người nghệ sĩ cộng sản chân chính. Từ Tiến quân ca, Sông Lô, Ngày mùa, đến Mùa xuân đầu tiên - tất cả đều mang dấu ấn của tấm lòng dành trọn cho nhân dân và đất nước. Mùa xuân đầu tiên - bản nhạc tuyệt đẹp viết trong những ngày sau thống nhất, như một dấu chấm mềm mại mà đầy tự hào cho hành trình sáng tác của ông.

Ông gửi trọn quan niệm sống và cốt cách của mình vào từng giai điệu, từng câu chữ. Với lối sống giản dị, coi nhẹ vật chất, giữ vững nhân cách như giữ ngọn lửa thiêng. Trong những năm tháng đất nước bị xâu xé, ông vẫn lặng lẽ dấn thân vào những nhọc nhằn của thời cuộc để “moi ra cái đẹp từ nỗi đau”, để tìm cho được khí phách của dân tộc ngay giữa những ngày tăm tối nhất.

Những huân chương như Huân chương Độc lập hạng Nhất, Giải thưởng Hồ Chí Minh hay Huân chương Hồ Chí Minh đều là vinh dự lớn, nhưng không phải di sản quan trọng nhất ông để lại. Phần thưởng lớn nhất của Văn Cao chính là tình cảm của nhân dân - thứ mà thời gian không thể bào mòn. Bởi từ lâu, Tiến quân ca đã vượt khỏi khuôn khổ một tác phẩm nghệ thuật để trở thành tài sản tinh thần của cả dân tộc; từ khoảnh khắc giai điệu ấy vang lên trong lòng người Việt, nó đã không còn là của riêng Văn Cao nữa.

Khi đèn bật sáng, nhiều người vẫn ngồi lặng đi rất lâu. Không phải vì chưa muốn rời khán phòng, mà vì cảm xúc vẫn còn đọng lại, len lỏi qua từng tế bào. Tôi cũng vậy.

Rời rạp chiếu, gió đầu đông vẫn thổi, nhưng trong lòng tôi lại lan chảy một hơi ấm lạ thường - khó gọi tên. Biết ơn nhạc sĩ Văn Cao, người đã trao cho dân tộc bản hùng ca bất tử, để mỗi lần vang lên, ta lại nghe thấy nhịp đập kiêu hãnh của non sông đất nước. Biết ơn gia đình ông, những người lặng lẽ gìn giữ ký ức, nhân cách và di sản của người nghệ sĩ suốt bao chặng đường. Đạo diễn Đặng Linh cùng ê-kíp đã kể lại câu chuyện ấy bằng tất cả sự trân trọng và tâm huyết của mình. Và biết ơn cả những con người vẫn hát Quốc ca bằng trái tim - để ngọn lửa yêu nước tiếp tục được trao truyền, tiếp nối thế hệ này sang thế hệ khác. Bởi Quốc ca chỉ thực sự sống khi ta hát nó bằng tất cả trái tim.