Nguy cơ trẻ tăng cân “chóng mặt” sau kỳ nghỉ hè

Nghỉ hè vốn là khoảng thời gian để trẻ vui chơi, phục hồi sau một năm học. Tuy nhiên, khi không còn lịch học cố định, nhiều trẻ hình thành thói quen thức khuya, ngủ dậy muộn, ăn uống thất thường, dùng nhiều nước ngọt, bánh kẹo, đồ ăn nhanh và giảm rõ rệt thời gian vận động.

Một số phụ huynh có tâm lý để con “xả hơi” trong dịp hè, ít kiểm soát giờ ăn, giờ ngủ và thời gian sử dụng thiết bị điện tử. Trẻ cũng dễ được ông bà, cha mẹ cho ăn nhiều hơn vì quan niệm “bụ bẫm mới khỏe” hoặc cho rằng khi trở lại trường, cân nặng sẽ tự điều chỉnh.

Thực tế, chỉ sau vài tháng nghỉ hè, một số trẻ có thể tăng thêm vài kilôgam. Điều đáng lo ngại không chỉ nằm ở con số trên cân, mà ở tốc độ tăng cân nhanh trong thời gian ngắn, trong khi chiều cao và mức vận động không tăng tương ứng.

GS.TS Lê Danh Tuyên, nguyên Viện trưởng Viện Dinh dưỡng quốc gia cho rằng, mùa hè là thời điểm trẻ dễ tăng cân do thời gian vận động giảm nhưng lượng thức ăn, đặc biệt là thực phẩm giàu đường và chất béo, lại tăng lên. Nhiều trẻ dành phần lớn thời gian trong nhà, xem tivi, chơi điện tử, sử dụng điện thoại thay vì tham gia hoạt động thể chất.

PGS.TS Bùi Thị Nhung, Bệnh viện Mặt Trời, cho biết không ít gia đình nhận diện sai tình trạng dinh dưỡng của con. Khi bác sĩ thông báo trẻ đã thừa cân hoặc béo phì, phụ huynh vẫn bất ngờ vì trước đó chỉ nghĩ con “mũm mĩm” hoặc “có da có thịt”.

Sự chủ quan này có thể khiến tình trạng tăng cân kéo dài. Khi người lớn bắt đầu nhận thấy con béo rõ rệt, trẻ có thể đã bước vào nhóm nguy cơ hoặc xuất hiện những rối loạn chuyển hóa ban đầu.

Thừa cân, béo phì ở trẻ không đơn thuần là vấn đề ngoại hình. Tình trạng này làm tăng nguy cơ tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu, gan nhiễm mỡ, đề kháng insulin, đái tháo đường type 2, bệnh tim mạch và các bệnh mạn tính khi trưởng thành.

Trẻ béo phì cũng có thể gặp khó khăn trong vận động, dễ mệt, đau khớp, rối loạn giấc ngủ, giảm tự tin hoặc trở thành đối tượng bị trêu chọc khi trở lại trường. Một số trẻ dù thừa cân vẫn thiếu vitamin, khoáng chất và chất xơ do chế độ ăn dư năng lượng nhưng nghèo dinh dưỡng.

Bác sĩ khuyến cáo, trong những tuần còn lại của kỳ nghỉ hè, phụ huynh nên rà soát lại nhịp sinh hoạt của con. Ba bữa chính cần được duy trì đúng giờ, có thể bổ sung một đến hai bữa phụ phù hợp nhưng tránh để trẻ ăn vặt liên tục hoặc ăn tối quá muộn.

Bữa ăn nên tăng rau xanh, trái cây ít ngọt, ngũ cốc nguyên hạt, cá, trứng, thịt nạc, sữa và các sản phẩm ít đường. Cần hạn chế nước ngọt, trà sữa, kem, bánh kẹo, đồ chiên rán, thức ăn nhanh, thịt mỡ và thực phẩm chế biến sẵn.

Phụ huynh không nên sử dụng đồ ăn như phần thưởng, cũng không ép trẻ ăn hết khẩu phần khi đã no. Việc để sẵn bánh kẹo, nước ngọt trong tầm tay khiến trẻ dễ ăn theo thói quen hơn là do đói.

Vận động thể chất là phần không thể thiếu trong kiểm soát cân nặng. Trẻ từ 5 đến 17 tuổi nên có ít nhất 60 phút hoạt động thể lực mỗi ngày, có thể chia thành nhiều khoảng thời gian thay vì tập liên tục.

Các hoạt động không nhất thiết phải cầu kỳ. Đi bộ, đạp xe, bơi, chơi cầu lông, bóng đá, nhảy dây, chăm cây hoặc làm việc nhà phù hợp với độ tuổi đều giúp trẻ tiêu hao năng lượng, tăng sức bền và cải thiện giấc ngủ.

Gia đình nên thiết lập thời gian sử dụng điện thoại, máy tính và tivi rõ ràng, tránh để trẻ ngồi trước màn hình nhiều giờ liên tục. Quan trọng hơn, cha mẹ cần cùng tham gia vận động thay vì chỉ nhắc nhở hoặc yêu cầu trẻ tự thực hiện.

Các chuyên gia lưu ý, không nên cho trẻ nhịn ăn, áp dụng chế độ keto, nhịn ăn gián đoạn, tự dùng thuốc hoặc sản phẩm giảm cân. Những biện pháp này có thể làm trẻ thiếu chất, ảnh hưởng tăng trưởng chiều cao, nội tiết, miễn dịch và tâm lý.

Với trẻ đang thừa cân, mục tiêu thường không phải giảm cân thật nhanh mà là làm chậm đà tăng cân, đồng thời tiếp tục tăng chiều cao và cải thiện thể lực. Việc xây dựng kế hoạch ăn uống, vận động cần phù hợp với độ tuổi, tình trạng sức khỏe và có tư vấn chuyên môn khi cần.

Phụ huynh nên theo dõi cân nặng, chiều cao của trẻ định kỳ, đối chiếu theo biểu đồ tăng trưởng thay vì chỉ đánh giá bằng mắt. Nếu trẻ tăng cân nhanh, có vòng bụng lớn, xuất hiện vùng da sẫm màu ở cổ hoặc nách, ngáy nhiều, mệt khi vận động, đau khớp hoặc có tiền sử gia đình mắc đái tháo đường, tăng huyết áp, cần đưa trẻ đi khám.

Hơn một tháng nghỉ hè đã trôi qua nhưng vẫn còn đủ thời gian để gia đình điều chỉnh thói quen sinh hoạt của trẻ. Kiểm soát cân nặng không bắt đầu từ những chế độ ăn khắt khe, mà từ bữa cơm cân đối, giờ ngủ điều độ, thời gian màn hình hợp lý và vận động mỗi ngày.