Nhạc sĩ Huy Du: Đi cùng những giai điệu của đất nước

Từ Kinh Bắc đến những giai điệu Trường Sơn

Sinh năm 1926 tại Bắc Ninh, Huy Du lớn lên trong không gian văn hóa Kinh Bắc, nơi những làn điệu Quan họ sớm in dấu vào tâm hồn người nhạc sĩ. Từ nhỏ, ông đã bộc lộ năng khiếu âm nhạc, biết thổi sáo, chơi violon và từng viết một số ca khúc lãng mạn. Nhưng con đường nghệ thuật của Huy Du nhanh chóng gắn với những biến động lớn của đất nước.

Năm 1944, ông gia nhập Thanh niên cứu quốc. Năm 1945, ông hoạt động trong Đội Tuyên truyền Vũ trang. Những năm sau đó, ông lần lượt gắn bó với Trường Thiếu sinh quân Liên khu III, Đoàn Văn công Bộ Tư lệnh Liên khu III rồi Đoàn Văn công Sư đoàn 320. Sau thời gian học tại Nhạc viện Bắc Kinh, ông trở về tiếp tục hoạt động trong quân đội.

Chiến trường đến với người nghệ sĩ Huy Du trước khi những ca khúc nổi tiếng nhất của ông ra đời. Ông không đứng ngoài cuộc chiến để viết về người lính. Chính những năm tháng sống, chiến đấu và hoạt động trong các đơn vị quân đội đã trở thành chất liệu trực tiếp cho sáng tác.

Từ đời sống ấy, nhạc sĩ Huy Du viết về những người lính, những cuộc hành quân, những miền quê đi qua chiến tranh, đồng thời viết về tình yêu, nỗi nhớ và những rung động của con người. Vì thế, trong những ca khúc mang âm hưởng mạnh mẽ của thời chiến vẫn có một mạch trữ tình riêng. “Anh vẫn hành quân”, “Cùng anh tiến quân trên đường dài”, “Đêm Trường Sơn”, “Nổi lửa lên em”, “Trên đỉnh Trường Sơn ta hát” đều mang khí thế của một thời kỳ lịch sử, nhưng không chỉ có tiếng quân hành. Trong đó còn có tình yêu quê hương, tình đồng đội và những cảm xúc rất riêng của con người giữa chiến tranh.

Sáng tác của Huy Du vì thế bao quát một phạm vi rộng của đời sống đất nước. Hàng trăm ca khúc được ông viết từ thời kỳ kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ đến những năm đất nước thống nhất và xây dựng hòa bình. Bên cạnh ca khúc, ông còn sáng tác khí nhạc, nhạc cho violon, giao hưởng, nhạc phim và sân khấu.

NSND Quang Thọ là một trong những người đã mang những giai điệu ấy đi qua nhiều chặng đường biểu diễn. Ông kể, cuối năm 1972, nghe một giọng hát rất cao trên đài phát thanh, ông lập tức nhận ra người bạn Doãn Tần đang hát “Đường chúng ta đi” của Huy Du. Sau khi vào Trường Âm nhạc Việt Nam, nay là Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam, Quang Thọ bắt đầu hát ca khúc này với tư cách đơn ca. Năm 1985, ông cùng NSND Lê Dung và ca sĩ Dương Minh Đức biểu diễn tác phẩm tại Nhà hát Lớn Hà Nội. Năm 1998, ông dàn dựng “Đường chúng ta đi” cho ba học trò Đăng Dương, Trọng Tấn, Việt Hoàn tham dự Hội diễn Tiếng hát Sinh viên toàn quốc tại Đà Nẵng; tiết mục giành Huy chương Vàng.

“Trong giai đoạn kháng chiến chống Mỹ cứu nước, sáng tác của Huy Du bao quát trọn vẹn đời sống đất nước, từ vẻ đẹp quê hương, khí thế lao động trên đồng ruộng, nhà máy, cho đến hình ảnh những dũng sĩ anh hùng qua các ca khúc như “Anh vẫn hành quân” hay “Cùng anh tiến quân trên đường dài”. Tôi đã mang những giai điệu Trường Sơn ấy theo cùng các chuyến đi thực tế chiến trường, cất cao tiếng hát phục vụ trực tiếp cho bộ đội và lực lượng thanh niên xung phong trên đường hành quân khói lửa. Đến khi đất nước hoàn toàn giải phóng, những tráng ca ngợi ca quê hương do ông sáng tác vào đầu thập niên 1970, tiêu biểu là Đường chúng ta đi, lại tiếp tục vang lên trong niềm tự hào chung. Qua bao năm tháng, những tác phẩm kinh điển ấy của nhạc sĩ Huy Du vẫn luôn sống động và được chúng tôi cất cao tiếng hát với nguyên vẹn cảm xúc”, NSND Quang Thọ chia sẻ.

Những sáng tác ấy cũng là một phần lý giải vì sao Huy Du được nhìn nhận không chỉ như một tác giả của những ca khúc nổi tiếng, mà còn là một nhạc sĩ có tầm vóc trong nền âm nhạc Việt Nam. PGS.TS, nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân, Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam, cho rằng Huy Du là một trong số ít nhạc sĩ cùng thế hệ đạt được tiêu chuẩn trở thành “nhà soạn nhạc”. Ông nhấn mạnh Huy Du không chỉ viết ca khúc mà còn sáng tác khí nhạc, nhạc cho violon, dàn nhạc và nhiều tác phẩm nhạc phim.

rong cuộc đời hoạt động nghệ thuật, Đại tá, nhạc sĩ Huy Du từng là Trưởng đoàn Ca Múa Tổng cục Chính trị, Tổng Thư ký Hội Nhạc sĩ Việt Nam khóa III, đại biểu Quốc hội khóa VII, VIII, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa - Giáo dục Quốc hội khóa VIII. Ông được trao Huân chương Độc lập hạng Nhất, Huân chương Kháng chiến hạng Nhất và Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học, nghệ thuật đợt II năm 2000 với các tác phẩm “Bế Văn Đàn sống mãi”, “Đường chúng ta đi”, “Anh vẫn hành quân”, “Cùng anh tiến quân trên đường dài”, “Nổi lửa lên em”.

Những trang nhạc còn chờ được mở

Nếu những ca khúc về chiến tranh làm nên một phần quan trọng trong chân dung Huy Du thì di sản của ông rộng hơn thế. Những tác phẩm như “Sóng nước Ngọc Tuyền”, “Ba Vì năm xưa”, “Kể chuyện sông Hồng”, “Miền Nam quê hương ta ơi” cho thấy một Huy Du hướng tới nhiều không gian của đất nước, từ quê hương, sông núi đến những chuyển động của đời sống.

PGS.TS Nguyễn Huy Phương, Giám đốc Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam, con trai nhạc sĩ Huy Du, cho biết gia đình vẫn đang lưu giữ nhiều bản thảo gốc của ông. “Tôi đang giữ những bản thảo gốc của ông. Riêng ca khúc có khoảng 200 bài. Trong đó còn nhiều tác phẩm mà ngay cả chúng tôi cũng chưa có điều kiện tìm hiểu thật kỹ. Tôi rất mong trong thời gian tới, gia đình có điều kiện tiếp tục nghiên cứu và giới thiệu thêm các tác phẩm của nhạc sĩ Huy Du”, ông Phương nói.

Trong số những tác phẩm chưa được giới thiệu rộng rãi có “Tà áo trắng trong đêm”, được Huy Du viết trong thời gian lâm bệnh và được các bác sĩ Bệnh viện Việt Xô chăm sóc. Sự tận tình của những người thầy thuốc khiến ông xúc động và trở thành nguồn cảm hứng cho ca khúc. Ông còn viết về những người quét rác, người khuyết tật. Những sáng tác này cho thấy thế giới âm nhạc của Huy Du không dừng ở những chủ đề quen thuộc của thời chiến.

Nhạc sĩ Đức Trịnh, Chủ tịch Hội Nhạc sĩ Việt Nam, nhìn nhận: “Di sản của nhạc sĩ Huy Du không chỉ gồm những tác phẩm, mà còn là cả một di sản tinh thần để các thế hệ hôm nay và mai sau tìm hiểu, lắng nghe, thưởng thức và biểu diễn.”

Có lẽ giá trị của Huy Du nằm ở chính khả năng để âm nhạc đi cùng nhiều thế hệ. Những người từng sống trong chiến tranh tìm thấy trong các ca khúc của ông ký ức về một thời đã qua; những nghệ sĩ sau này tiếp tục hát, dàn dựng và đưa các tác phẩm ấy đến công chúng; còn những bản thảo chưa được nghiên cứu đầy đủ vẫn mở ra một phần khác trong sự nghiệp sáng tác của ông.

Kỷ niệm 100 năm Ngày sinh nhạc sĩ Huy Du, chương trình “100 năm nhạc sĩ Huy Du - Đường chúng ta đi” diễn ra ngày 11 và 12/12 tại  Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam, là một dịp để nhìn lại những sáng tác tiêu biểu ấy. Các tác phẩm sẽ được phối khí mới với dàn nhạc giao hưởng, hợp xướng, ban nhạc nhẹ, kết hợp Pop và Rock, cùng sự tham gia của nhiều thế hệ nghệ sĩ.

Nhưng hai đêm diễn không phải điểm kết thúc của việc nhìn lại di sản âm nhạc Huy Du. Khi những bản thảo gốc vẫn còn đó, khi khoảng 200 ca khúc vẫn còn những tác phẩm chưa được nghiên cứu kỹ, chân dung âm nhạc của ông vẫn còn những phần cần được tiếp tục khám phá. Một thế kỷ từ ngày ông sinh ra cũng là dịp để nhìn lại con đường mà âm nhạc Việt Nam đã đi qua, trong đó có những giai điệu Huy Du đã viết từ chính những năm tháng ông sống cùng đất nước.