Nhận diện gương mặt Hà Nội qua những lớp ký ức
Từ những trang viết về phố phường, kiến trúc, nếp sống và con người, Hà Nội hiện lên qua nhiều lớp ký ức được các thế hệ lưu giữ và trao truyền. Nhìn lại những ký ức ấy cũng là cách nhận diện những giá trị làm nên gương mặt Thủ đô sau 72 năm Ngày Giải phóng.
Những “mã nhận diện” khác nhau
Hà Nội có những dấu hiệu nhận biết dễ gọi tên: Hồ Gươm, phố cổ, những hàng cây, mái ngói, công trình kiến trúc Pháp, tiếng rao, món ăn... Nhưng phía sau những gì mắt nhìn thấy là những lớp ký ức được bồi đắp qua nhiều thế hệ. Mỗi người có thể mang theo một Hà Nội riêng. Giữa một Hà Nội liên tục đổi thay, đâu là những dấu hiệu giúp các thế hệ vẫn nhận ra gương mặt thành phố?
Mới đây, tại chương trình “Trò chuyện: Hà Nội - Thành phố, gương mặt, con người” do NXB Kim Đồng tổ chức, các chuyên gia, nhà nghiên cứu đã cùng nhìn lại Hà Nội qua văn chương, nghiên cứu văn hóa, kiến trúc và ký họa.
Nhà văn Nguyễn Trương Quý - tác giả của nhiều cuốn sách về Hà Nội, gọi khu vực hồ Hoàn Kiếm là một “trung tâm của trung tâm” Hà Nội, nơi nhiều lớp lịch sử và văn hóa cùng hiện diện. Từ phố cổ đến khu phố Pháp, từ những công trình kiến trúc quen thuộc đến đời sống thị dân, không gian ấy đã chứng kiến nhiều biến chuyển của Hà Nội qua thời gian.
Cũng từ những không gian tưởng như đã quá quen thuộc ấy, mỗi người lại hình thành một cách nhận diện riêng về thành phố. Theo nhà văn Nguyễn Trương Quý, mỗi người có thể có một “mã nhận diện” khác nhau về Hà Nội và những mã nhận diện ấy được lưu giữ, kể lại qua nhiều cuốn sách.
Một mái nhà cũ, hàng cây, góc phố, món ăn hay khu tập thể có thể trở thành dấu hiệu nhận biết Hà Nội trong ký ức của một người. Với người khác, đó có thể là một công trình kiến trúc hoặc câu chuyện từng được nghe từ cha mẹ, ông bà. Những điều riêng tư ấy, khi được ghi chép lại, trở thành một phần ký ức chung của đô thị.
Có thể xem Tủ sách Hà Nội của NXB Kim Đồng như một “bản đồ” sách về thành phố. “Hà Nội băm sáu phố phường” của Thạch Lam lưu giữ một Hà Nội tinh tế qua phố xá, nghề nghiệp, ẩm thực và đời sống. “Phố phường Hà Nội xưa”, “Hà Nội thanh lịch” của Hoàng Đạo Thúy đưa người đọc đến với không gian, nếp sống, cách ứng xử và những chuẩn mực văn hóa của người Hà Nội. “Cổ tích và thắng cảnh Hà Nội” của Doãn Kế Thiện lại tìm về những câu chuyện phía sau địa danh, công trình, phong tục và những điều được cộng đồng lưu truyền.
Các tác phẩm của Tô Hoài như “Thành phố, gương mặt, con người”, “Giữ gìn 36 phố phường”, “Chuyện cũ Hà Nội” đem đến một Hà Nội từ góc nhìn của người lớn lên cùng thành phố, gắn bó với vùng Kẻ Bưởi, Nghĩa Đô. Đặt những cuốn sách bên cạnh nhau, người đọc nhận ra Hà Nội không phải một hình ảnh bất biến. Thành phố được nhìn từ nhiều vị trí, nhiều thời điểm, qua nhiều số phận và ký ức.
Từ góc độ nghiên cứu, TS Đỗ Thanh Nga (Viện Văn học) cho rằng, mỗi thế hệ quan sát, ghi chép, kể lại và trao truyền những câu chuyện về thành phố theo cách riêng. Không có một Hà Nội giống nhau trong ký ức của tất cả mọi người. “Hà Nội băm sáu phố phường” gợi một thành phố tinh tế qua đường phố và ẩm thực; Tô Hoài cho độc giả cảm nhận Hà Nội từ góc nhìn của một người con thành phố; Hoàng Đạo Thúy đi sâu vào nếp sống, cách ứng xử, giao tiếp và những chuẩn mực văn hóa của người Hà Nội, còn Doãn Kế Thiện mở rộng câu chuyện qua địa lý, công trình, phong tục và những câu chuyện được lưu truyền.
Những cuốn sách, vì thế, giống như những mảnh ghép tạo thành “bản đồ” ký ức, giúp người đọc hôm nay nhìn thấy những lớp Hà Nội có thể không còn nguyên vẹn trong không gian hiện tại.
Khi thành phố được viết và vẽ lại
Không chỉ được lưu giữ bằng chữ, Hà Nội còn hiện diện qua những nét vẽ. Hai artbook “Phố cổ Hà Nội - Kí họa & hồi ức” và “Ấn tượng Hà Nội - Từ kí họa những công trình thời Pháp” của nhóm Ký họa đô thị Hà Nội (Urban Sketchers Hanoi) là một cách khác để ghi lại diện mạo thành phố.
Là đại diện nhóm tác giả, KTS Trần Thị Thanh Thủy chia sẻ về quá trình những người yêu Hà Nội cùng nhau vẽ trực họa, lưu lại phố cổ, biệt thự, những công trình thời Pháp và nhiều không gian đô thị đang thay đổi từng ngày. Bên cạnh hình vẽ còn có những bài viết, hồi ức của những người từng sống lâu năm trên các tuyến phố. Nhờ vậy, một công trình hay một góc phố được nhìn từ cả hình ảnh trực quan và câu chuyện của những người từng gắn bó với nó.
Nhà văn Nguyễn Trương Quý nhìn nhận những cuốn sách ký họa giúp người đọc có thêm một cách tìm hiểu kiến trúc Hà Nội. Người xem không chỉ nhìn một công trình ở vẻ ngoài mà có thể biết thêm về lịch sử xây dựng, kiến trúc sư, phong cách và mối quan hệ của công trình với không gian xung quanh.
Đằng sau một mặt tiền, mái ngói, ô cửa hay hàng cây có thể là câu chuyện về những người từng sống ở đó, về một giai đoạn phát triển của thành phố và những đổi thay mà mắt nhìn chưa chắc nhận ra.
Từ những trang sách và nét ký họa, Hà Nội hiện lên vừa gần gũi vừa nhiều lớp. Có Hà Nội của Thạch Lam với phố phường và những món quà; Hà Nội của Hoàng Đạo Thúy với nếp sống và cách ứng xử; Hà Nội của Tô Hoài với ký ức Kẻ Bưởi, Nghĩa Đô và những câu chuyện đời thường; Hà Nội qua những trang viết của Doãn Kế Thiện và nét vẽ của những người đang cố giữ lại những công trình, góc phố trước khi chúng biến đổi.
Khi một công trình biến mất, một khu phố thay đổi hay một tập quán sinh hoạt dần mai một, điều mất đi có thể không chỉ là phần vật chất mà còn là một phần ký ức xã hội. Những cuốn sách không thể thay thế công việc quy hoạch, bảo tồn hay quản lý đô thị, nhưng giúp nhận diện những giá trị cần được nhìn thấy trước khi quyết định điều gì nên giữ lại.
Hà Nội sau 72 năm Ngày Giải phóng đã đi qua nhiều đổi thay. Thành phố hôm nay lớn hơn, hiện đại hơn, với những khu đô thị mới và nhịp sống ngày càng nhanh. Những “mã nhận diện” của Hà Nội vì thế không nhất thiết phải là tất cả những gì thuộc về quá khứ. Đó có thể là những giá trị được tiếp nối, được làm mới nhưng vẫn giữ được mối liên hệ với ký ức đô thị.