Những ngày trong tù của một Nguyên soái

Nguyên soái Dmitri Yazov.

Nguyên soái Yazov kể:

-Từ sân bay họ đưa tôi đi theo đại lộ Leningrad, rồi tôi thấy họ rẽ về hướng hồ Senezh. Tôi từng tốt nghiệp trường quân sự tại đó năm 1942 và từ đấy đi thẳng ra chiến trường.

PV: Đó là họ đưa ông đi theo con đường mà thời trai trẻ sĩ quan ông đã từng đi…

- Hoàn toàn đúng là như vậy. Họ đưa ba chúng tôi tới nơi (đó là Dmitri Yazov cùng hai thành viên khác của Ủy ban Nhà nước về tình trạng khẩn cấp là Chủ tịch KGB Vladimir Kriuskov và Chủ tịch Hiệp hội công nghiệp, giao thông và xây dựng Aleksandr Tiziakov -TG). Tại đó có một số ngôi nhà làm theo kiểu Phần Lan. Bên cạnh là một tòa nhà khổng lồ, có lẽ đó là trại an dưỡng của Bộ Nội vụ... Họ đưa mỗi người vào một nhà. Tôi vào riêng một nhà… Đó là những ngôi nhà không được chăm nom kỹ càng. Mọi thứ đều xập xệ.

- Nhưng ít ra thì cũng có điện?

- Có.

- Có giường, đệm, khăn trải giường không?

- Không có một thứ gì như thế. Họ cho tôi ngồi xuống một cái đi văng kêu ken két. Tôi nhìn vào đồng hồ: lúc đó là 5h 55phút ngày 22-8-1991… Rồi một lúc sau có nhân viên thẩm vấn Likanov tới, một cái mõm to đùng. Anh ta nheo mắt hỏi: “Sẽ nói chuyện chứ?”. Tôi bảo: “Thứ nhất, cần luật sư” -“Đó là việc của ông, ông cần luật sư...” -“Các anh đã bắt tôi rồi. Làm sao từ đây tôi có thể tìm luật sư được” -“Hãy nhờ người thân”. “Thì hãy cho tôi liên lạc với người thân của tôi” – “Chúng tôi không thể làm thế”. Bọn họ giấu chúng tôi vào chỗ kín vì sợ sự công phẫn có thể bùng nổ. Bởi chẳng có lý do gì cả mà lại bắt giam Bộ trưởng Quốc phòng. Chẳng vì tội gì cả...

Nguyên soái Dmitri Yazov và Tổng thống V.Putin.

- Và khi đó ông đã không thể nào gọi điện thoại được cho luật sư của mình?

- Ở thời điểm ấy tôi làm gì có luật sư.

- Và cuộc thẩm vấn đầu tiên của Likanov đã diễn ra không có luật sư?

- Không có luật sư. Việc đó chẳng có hiệu lực luật pháp gì cả nếu đã làm như vậy. Đã có đủ các loại người tới, nhưng chủ yếu là khám xét. Họ mời hai anh lính từ Trường Cảnh sát Ryazan tới để làm người chứng kiến. Và cái gã Likanov lộn ngược túi tôi ra xem xét. Còn hai anh lính đó đứng nghĩ: thật là một cảnh nhục nhã! Và cả cái gã Sipakov cũng tới, giả bộ làm chiến hữu chuyển cho tôi lời thăm hỏi của công tố viên Khaborovsk. “Ông quen ông ấy chứ?”- “Tất nhiên, quen”.

- Ông ta cũng tới ngôi nhà đó?

- Phải. Họ bắt đầu tra hỏi. Tôi bảo: “Các anh định buộc tội tôi theo điều khoản nào? Theo điều khoản 64 về tội phản bội tổ quốc? Làm sao các anh lại có thể buộc tội tôi theo điều khoản đó nếu tôi từ năm 17 tuổi đã gia nhập quân đội, tình nguyện lên đường ra chiến trường bảo vệ tổ quốc. Và sau chiến tranh, tôi đã trưởng thành từ một học viên quân sự tới chức Bộ trưởng Bộ Quốc phòng…”

- Thế họ đã trả lời thế nào?

- Tôi bảo: “Tôi đã phản bội tổ quốc ở đâu?” -“Cái đó thì chúng tôi sẽ chứng minh”. Nói thế chứ họ có chứng minh được gì đâu. Về sau họ thay đổi tội danh từ phản bội tổ quốc thành âm mưu cướp chính quyền. Nhưng họ cũng không chứng minh được tội âm mưu cướp chính quyền. Vì chính Gorbachev cũng phải nói: “Tôi không cảm thấy là tôi đã bị cướp chính quyền…” Mọi sự đều rõ như ban ngày.

- Dẫu sao họ cũng vu cho ông được tội gì?

- Chẳng vu được cái gì cả. Mọi sự đều gian dối quá, thậm chí ngay cả những gì mà tờ Thể thao đã viết. Ngay cả những gì mà gã Ivanov, MC của chương trình hài Vokrug Smekha viết, gã ta là tác giả bài thơ “Dmitri – ngụy” đăng trên tờ Izvestia... Ai đó không hài lòng với tôi. Làm sao để mọi người đều yêu Bộ trưởng được. Có thể ai đó tôi đã nói điều không hẳn đúng, có thể ai đó không được tôi kịp thời cấp cho căn hộ... Nói chung, cũng có những lời gièm pha... Có những kẻ còn đo đoạn đường mà xe tăng đã đi qua rồi tính xem thiệt hại do xe tăng gây nên là bao nhiêu. Và tính ra con số 70 triệu rub.

- Cả cái này họ cũng vu cho ông?

- Phải. Chúng tôi đã ngồi ở trong những ngôi nhà đó tới nửa đêm. Tôi mệt đến mức phải ngả lưng...

- Vợ ông khi đó có biết ông đang ở đâu không?

- Không ai biết cả.

- Ông đã hoàn toàn bị cách ly khỏi thế giới bên ngoài?

- Hoàn toàn đúng thế. Tôi bảo họ: tôi cần phải báo tin, để mang tới ít ra thì là bàn chải đánh răng, hay một số thứ khác... Cái gì nữa? Thì máy cạo râu!... Còn cái gì nữa? Tôi mới bảo: Sao các anh lại đối xử với tôi như thế?

- Đó là gã Likanov hỏi vậy phải không?

- Đúng rồi. Gã ta bảo, ông cứ viết ra hết những cái gì ông cần. Tôi hỏi: “Cho ai? Ai sẽ mang tới?”. Gã ta đáp: “Chúng tôi sẽ mang tới”. Tôi bèn viết ra tất cả những gì tôi cần. Cùng với gã đó lúc ấy có một người tên là Soloviev, theo tôi có lẽ cũng là một thẩm vấn viên hay một điều tra viên gì đó. Một dạng trợ lý. Tôi đưa cho họ. Vào lúc một giờ đêm có một thiếu tá của Bộ Nội vụ tới đặt lên nóc cái tủ con một quả táo. Và bảo: “Ông cầm lấy táo đi, chúng ta sẽ rời đây bây giờ.”

- Họ có mang tới những gì mà ông yêu cầu không?

- Họ chẳng mang gì tới cả. Tôi vẫn mặc nguyên bộ quân phục.

- Ông đã bị ở nơi giam giữ đó bao nhiêu giờ?

- Ông hãy nghe tiếp đã. Thế là họ chở chúng tôi đi. Không ai biết là tới đâu. Chúng tôi đi qua thành phố Tver, rồi rẽ sang đâu đó. Chúng tôi đi cho tới lúc ngày đã rạng và mặt trời đã mọc. Tôi vẫn mặc quân phục. Rồi xe dừng lại. Một sĩ quan bước tới, đề nghị mặc vào tấm áo choàng quân đội để che đi đôi quân hàm. Tôi bảo: “Để làm gì?! Cứ mặc mọi người nhìn thấy Bộ trưởng đang bị giải đi. Mà vì tội gì? Người dân sẽ hỏi…”. Tôi đã không cầm lấy cái áo choàng quân phục đó.

- Họ muốn ông mặc cái áo choàng đó ngay cả ở trong xe?

- Đúng vậy.

- Đó là khi ông đã được chở tới thành phố Tver rồi?

- Đó là khi đã rời khỏi thành phố Tver. Chúng tôi được chở đi giữa những khu dân cư. Ông Tiziakov bị tăng huyết áp. Xe dừng lại để tiếp xăng. Và họ đã tiêm cho ông ấy.

- Thế tìm bác sĩ ở đâu ra?

- Các bác sĩ đi kèm chúng tôi.

- Cũng trong đoàn luôn?

- Có một hay hai xe bus của trường cảnh sát đi theo. Hộ tống. Các bác sĩ cũng hộ tống. Ba cái xe chở chúng tôi được hộ tống bởi năm sáu cái xe khác và hai xe bus. Để chúng tôi khỏi chạy trốn. Nhưng những người già như chúng tôi thì còn bỏ trốn đi đâu được?! Thực là ngu ngốc.

- Tất nhiên là vậy rồi.

- Cuối cùng thì chúng tôi được đưa tới Kashino. Đó là một huyện lị ở tỉnh Tver. Huyện lị này được lập ra từ thời trước giai đoạn trị vì của Đại công tước Mikhail Tver, vào khoảng năm 1289. Và nó thuộc quyền của người con trai thứ hai của Mikhail Tver, căn cứ địa của ông ta. Và ở đó trong những năm cuối cùng, khi Mikhail Tver hy sinh trong chiến trận, ông ấy bị chém tại vùng Derbent và vợ ông ấy trở thành góa phụ. Bà ấy đã được đưa tới cư trú tại Kashino; tại đó có một nhà tù, trong nhà tù có một tu viện. Bà ấy đã sống trong tu viện đó tới cuối đời. Trong tu viện đó người ta đã dựng một trại giam. Và họ dẫn chúng tôi tới trại giam đó. Giấu kín như bưng. Các điều tra viên đã tới đó, lấy vân tay.

- Thế ông có được gặp luật sư lần nào không?

- Không. Không có một luật sư nào cả. Họ đã cố tình giấu biệt chúng tôi đi. Một đêm trôi qua. Rồi hai đêm. Đến sáng ngày thứ hai (24-8-1991), có một người nào đó xách túi đồ đen to tướng tới. Anh ta đầu trọc lốc, tự ngoài cửa đã cười rất tươi với tôi, xưng tên là Yuri, thợ cơ khí ở Mínk. Anh ta cũng khoe dường như mình là con rể của Masherov (Piotr Masherov, 1966-1980, từng là Bí thư thứ nhất Đảng Cộng sản Belorussia, Ủy viên dự khuyết BCT BCHTW Đảng Cộng sản Liên Xô, qua đời trong một tai nạn xe hơi – TG). Tôi lập tức hiểu ra rằng đó chỉ là một kẻ giả hiệu. Anh ta kể đủ thứ chuyện về Masherov. Tôi đã biết từ lâu chuyện Masherov chết khi vợ ông ấy đang ở Karlovy Vải. Khi đó, tôi đang là Tư lệnh Nhóm quân Trung tâm, chính tôi đã chở bà ấy và đưa lên máy bay. Tôi cảm thấy ngay là gã trai đang nói dối. Tôi bảo: “Cậu thì biết cái đếch gì mà bốc phét?”

- Thế anh ta thì sao? Anh ta có hiểu là ông đã lột mặt anh ta không?

- Lại còn phải nói nữa! Tôi bảo anh ta: đấy họ đã bắt tôi như thế này như thế kia. Và họ mang tới đây là để giấu nhẹm sự thật. Thế họ tìm ra cậu như thế nào?

- Anh ta đáp sao?

- Cười trừ. Rõ là một sự ngu ngốc ngây thơ.

- Thế anh ta có đặt ra các câu hỏi cho ông không?

- Không.

- Một con vịt ngốc nghếch.

- Anh ta hiểu là tôi đã hiểu.

- Và ông đã ngồi trong cái trại giam đó bao lâu?

- Hai đêm. Còn tới đêm thứ ba, vào khoảng 12 hay 1 giờ gì đó, thì họ đưa tôi đi.

- Trong cái trại giam đó có cuộc thẩm vấn nào không?
- Có.

- Ai tới thẩm vấn?

- Không phải Likanov mà là người khác. Họ định thông qua những quan hệ bằng hữu để xác minh một số việc.

- Họ đã gặng hỏi những gì?

- Rốt cuộc ai đã chủ mưu? Ai đã đóng vai trò gì? Tôi nói: Các anh hãy chú ý nhé, Yanayev là cấp phó của Gorbachev, Pavlov là Thủ tướng. Tất cả đều là Bộ trưởng, Bí thư BCH TW, Chủ tịch Đoàn Chủ tịch Xôviết tối cao. Làm gì có ai là người ngoài? Các anh định buộc cho ai tội phản bội tổ quốc? Tất cả đều là những kẻ phản bội hay sao? Nói chung là cuộc nói chuyện đã đi theo cách đó. Và đêm đến, họ đưa tôi về trại giam “Bầu yên lặng thủy quân”, vào lúc 2 hoặc 3 giờ đêm gì đấy.

- Họ đưa đi mà không còng tay ông?

- Không còng tay.

- Ông có nhớ họ đã để ông ở tầng mấy không?

- Theo tôi, ở ngay tầng một. Phòng sơn tường một nửa, một nửa là xi măng. Ở đó có một anh người Yakutia, mẹ là người Yakutia, còn cha là người Nga, hoặc có thể là ngược lại.

- Chắc là dân tới tìm việc làm? Hay tội phạm hình sự?

- Tội phạm hình sự.

- Ông đã được đưa vào cùng phòng với một người Yakutia?

- Cùng với người đã chở cát vàng từ Yakutia. Anh ta đã bị bắt quả tang. Họ đã đưa cho tôi một cái đệm tồi tệ. Anh ta lấy từ dưới đệm mình một tấm các tông to dùng để những cốt sắt từ đệm đâm ra không làm đau sườn. Rồi trải nó cho tôi.

- Anh ta lấy từ đệm của anh ta?

- Đúng thế. Anh ấy không liên quan gì tới vụ việc này.

- Làm sao anh ta lại nhận ra ông?

- Không phải nhận ra. Mà cũng có thể đã nhận ra.

– Theo các câu xét hỏi thì anh ta có thể đã nhận ra ông là ai?

- Có thể. Họ đưa tôi tới lúc nửa đêm. Nhưng tôi mặc quân phục. À, mà không, lúc đó tôi không còn mặc quân phục nữa, quân phục đã được cởi ra trong tu viện. Họ đã mặc áo tù cho tôi.

- Áo kẻ sọc?

- Không. Áo màu xám.

- Thế ông đã giấu bộ quân phục nguyên soái của ông vào đâu?

- Họ đã tước hết mọi thứ. Rồi sau đó chở tới trại giam “Bầu yên lặng thủy quân”.

- Họ có cho ký vào giấy biên nhận không?

- Chẳng có ai đưa cho tôi tờ giấy biên nhận nào cả.

- Ông đã bị tước hết mọi đồ đạc. Nhưng ông cũng muốn sau này được nhận lại chúng chứ?

- Thôi nào, trong tình cảnh như thế thì còn muốn hay không muốn gì... Tôi khi đó có một cái kẹp cà vạt bằng vàng. Họ ghi là: một cái kẹp màu vàng. Tôi có một cái đồng hồ Nhật rất tốt. Họ kiểm tra trong mũ kê pi xem có cái gì giấu trong đó không. Và họ đưa cho tôi một cái quần rộng tới mức lúc nào cũng phải lấy tay để giữ cho nó khỏi tuột xuống. Tôi đành phải bảo, đưa cho tôi cái gì để tôi buộc. Họ đưa cho tôi một dải băng và tôi dùng nó để buộc quần lại... Toàn những trò làm nhục như vậy đó. Ra ý, bọn tao muốn làm gì mày thì làm, vì bọn tao giờ là chủ! Tới nơi rồi thì tôi bắt đầu được ngủ từ lúc 2-3 giờ đêm. Tới khoảng 9 giờ sáng thì Likanov đến, cùng máy móc và camera. Và họ bắt đầu thẩm vấn. Tôi bảo: Phải có luật sư. Likanov đáp, chúng tôi đã nói rằng cần phải thuê luật sư, nhưng bản thân tôi đâu có quyền. Tôi bảo: Tôi sẽ không trả lời gì nếu không có luật sư. Likanov: Thế thì chúng ta cứ nói chuyện chơi trong lúc chờ vậy... Vậy mà trong lúc ấy trên truyền hình đã loan tin rằng, tạp chí Đức Spigel đã đăng nội dung cuộc thẩm vấn Yazov. Họ đã kịp bán cuộn băng.

- Ông nghe ai nói mà biết vậy?

- Tạp chí Đức Spigel đã công bố mà.

- Ông đang còn ở trong tù. Ông không thể nào biết được.

- Không phải thế. Chỉ vài giờ sau đã có ai đó mang tờ Izvestia tới. Và bảo rằng, Spigel đã công bố nội dung cuộc thẩm vấn Yazov.

- Do Lekanov tiến hành?

- Đúng vậy.

- Thế ông có hỏi anh ta xem tại sao chuyện lại xảy ra như vậy?

- Làm sao tôi hỏi anh ta được? Sau đó thì con rể của Emma Evgenievna (người vợ thứ hai của Nguyên soái Yazov – TG) đã tìm giúp được hai luật sư… Luật sư đến. Họ xưng danh. Và cuộc thẩm vấn không diễn ra trong phòng giam ở tầng một mà ở tầng 4 hay tầng 5 gì đó. Trong một gian phòng đặc biệt dành cho thẩm vấn. Bắt đầu cuộc thẩm vấn không có những sự lắt léo. Họ đã làm theo kiểu “rèn ngay khi sắt còn đỏ”. Rồi sau đó họ biến cải, “rèn ngay khi Gorbachev còn”...

- Ông đã ở trong phòng giam như thế nào?

- Cả ngày trong phòng có ánh sáng mặt trời. Chỉ tối đến mới bật lên bóng đèn đỏ ngầu như con mắt vằn máu. Tôi đã định che đi tia sáng đó bằng tờ báo nhưng mỗi lần tôi vừa làm thế thì cửa phòng lại bật mở. Viên thiếu tá canh phòng giam quá cảnh giác đã giật tờ báo của tôi, bảo rằng không được làm thế vì làm thế thì tôi không nhìn thấy ông được. Có lẽ đám sĩ quan gác tù nghĩ rằng tôi có thể treo cổ tự tử bằng bộ quần áo thể thao của tôi. Tôi đã thầm nghĩ: “Trong quân đội các thiếu tá chỉ huy cấp tiểu đoàn, trong chiến tranh còn chỉ huy cả cấp trung đoàn, thế mà ở đây cạnh phòng giam nào cũng có một thiếu tá đứng gác…”

Cũng trong những ngày đó tôi đã nhận được tin từ khu Đồi Chim sẻ (nơi có căn hộ của gia đình Nguyên soái Yazov – TG). Hóa ra là Gorbachev đã tặng căn hộ của tôi trên phố Korsygin cho Shaposhnikov (người vừa được đưa lên thay làm Bộ trưởng Quốc phòng Liên bang – TG). Gorbachev nói với Shaposhnikov: “Chúng tôi sẽ chuyển vợ Yazov đi chỗ khác. Còn anh sẽ thành hàng xóm của tôi…” Gorbachev đã làm một việc sai luật, ông ta hơn ai hết phải hiểu rằng khi nghi can còn trong quá trình điều tra thì nhà của anh ta vẫn là của anh ta…

- Nếu bây giờ lặp lại tháng 8-1991, ông sẽ hành xử theo cách khác chứ?

- Không bao giờ! Tôi sẽ lại thực hiện mệnh lệnh y như thế. Nhưng sẽ cương quyết hơn nhiều.

- Nhưng có tin đồn rằng từ trong nhà tù hình như ông đã viết thư cho Gorbachev và trong đó đã gọi mình là “ông già ngu ngốc sa chân vào vụ việc phiêu lưu đó”?

- Không bao giờ có bức thư như thế! Đó là trò vu vạ của một gã phóng viên mà họ đã cho vào phòng giam của tôi ở nhà tù “Bầu im lặng Thủy quân”. Sau cuộc nói chuyện với tôi thì trên một tạp chí của Đức đã xuất hiện sự vu khống giả mạo này.

- Sau sự kiện tháng 8-1991, ông đã bao giờ gặp lại Gorbachev chưa?

- Chỉ một lần duy nhất, khi diễn ra phiên tòa xử Varennikov (Thứ trưởng Quốc phòng dưới thời Bộ trưởng Yazov- TG).

- Hai người có bắt tay nhau không?

- Không. Ông ta có căn phòng riêng để ngồi chờ. Khi tôi đi qua thì ông ta bước ra. Ông ta nói với tôi: “Tôi xót xa anh và Ankhromeyev (cũng là Nguyên soái, cũng tham gia Ủy ban Nhà nước về tình trạng khẩn cấp và sau đó, đã tự sát – TG). Còn bọn họ thì mặc xác…” Còn tôi nói với ông ta: “Tôi thì lại xót xa tổ quốc! Xót xa vì đã để mất…” Thế là ông ta phảy tay rồi quay đi ngay… Từ đấy đến giờ tôi với ông ấy không đụng nhau thêm ở đâu nữa…

- Ông có cho rằng Gorbachev là kẻ phản bội tổ quốc không?

- Cũng thật khó nói… Theo tôi, Gorbachev ngay khi mới lên cầm quyền và thậm chí ngay cả khi chưa lên cầm quyền thì ông ta đã mang lòng khác… Tôi không còn dám tin chính mình nữa. Khi Gorbachev được bầu, ông ta tới ngay chỗ Thatcher. Khi Thatcher đang ở Canada. Tại Canada có lẽ Yakovlev (người mà Nguyên soái Yazov coi là một trong những tội đồ chính dẫn đến tan rã Liên bang Xôviết -TG) đã tẩy não ông ấy kỹ càng. Chính vì thế nên khi ông ấy vừa được bầu lên làm Tổng Bí thư thì Yakovlev đã được đưa về Moskva. Mà chính Yakovlev là người đã tổ chức ra mọi sự liên quan tới perestroika. Chúng tôi thì chỉ nghĩ rằng, perestroika, đó là cải thiện sản xuất và đời sống. Hóa ra đó là sự thay đổi thể chế xã hội…