Nỗi lo “núi” phế thải

Hà Nội đang bước vào giai đoạn chuyển mình mạnh mẽ nhất về hạ tầng với hàng chục dự án giao thông trọng điểm, các tuyến đường vành đai, mở rộng ngõ ngách và đặc biệt là các dự án cải tạo hệ thống thoát nước khẩn cấp được triển khai đồng loạt nhằm hiện đại hóa đô thị và giải quyết bài toán úng ngập mùa mưa bão. Sự phát triển này được kỳ vọng sẽ mang lại diện mạo mới phong quang, sạch sẽ, nhưng cũng đi kèm với một “tác dụng phụ” khá nan giải, đó là việc phát sinh khối lượng phế thải xây dựng khổng lồ.

Theo ước tính, có khoảng 10.000 tấn phế thải xây dựng phát sinh mỗi ngày từ các khối bê tông cốt thép, gạch vỡ, đất đào móng cho đến bùn thải từ việc nạo vét cống rãnh, tất cả đổ dồn về các điểm trung chuyển. Do tốc độ phát sinh phế thải nhanh hơn rất nhiều lần so với tốc độ xử lý của các cơ sở tiếp nhận, nên ở nhiều nơi phế thải đã chất cao như... “núi”. Những “núi” phế thải mọc lên không chỉ làm mất mỹ quan đô thị mà còn gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng. Bụi mịn phát tán trong quá trình vận chuyển và tập kết làm ô nhiễm không khí và nguồn nước.

Dù thành phố có chủ trương quy hoạch các điểm tập kết và nhà máy xử lý, nhưng tiến độ thực hiện vẫn còn chậm. Các bãi chôn lấp hoặc điểm tập kết cũ nhanh chóng rơi vào tình trạng quá tải và phải đóng cửa. Bên cạnh đó, lỗ hổng trong khâu quản lý và ý thức của một số đơn vị thi công cũng là nguyên nhân dẫn đến thực trạng đổ phế thải bừa bãi gây ô nhiễm môi trường. Việc xử lý nhà thầu vi phạm chưa đủ mạnh để răn đe nên nhiều cá nhân, tổ chức chưa biết sợ.

Nguy hiểm hơn là thói quen xem phế thải là rác. Rất nhiều quốc gia trên thế giới coi phế thải xây dựng là một nguồn tài nguyên quý giá. Tuy nhiên, tại Việt Nam nói chung và Hà Nội nói riêng, tư duy kinh tế tuần hoàn trong lĩnh vực xây dựng chưa thực sự đi vào thực tiễn. Việc phân loại, tái chế phế thải vẫn chưa được đầu tư đúng mức khiến hàng nghìn tấn vật liệu bị lãng phí mỗi ngày. Không chỉ là sự lãng phí, việc làm sao để giải quyết, xử lý hàng nghìn tấn rác thải mỗi ngày chính là bài toán đau đầu của cơ quan quản lý.

Để giải quyết bài toán 10.000 tấn phế thải mỗi ngày, Hà Nội không thể chỉ áp dụng biện pháp chôn lấp thủ công truyền thống mà cần một giải pháp mang tính chiến lược, toàn diện, áp dụng tư duy kinh tế tuần hoàn và công nghệ hiện đại. Cần nhanh chóng quy hoạch mạng lưới tập kết và đẩy nhanh “siêu tổ hợp” xử lý chất thải. Việc ứng dụng dây chuyền công nghệ nghiền, sàng và tái chế hiện đại sẽ giúp thu hồi đến 80-90% lượng phế thải, giải quyết triệt để vấn đề quá tải tại các bãi chôn lấp. Theo đó, cần có các cơ chế ưu đãi về đất đai, vốn vay cho các doanh nghiệp tiên phong trong lĩnh vực công nghệ môi trường để biến phế thải thành vật liệu xây dựng, san lấp để thay thế cho nguồn cát tự nhiên ngày càng khan hiếm.

Cùng với đó là siết chặt quản lý, số hóa khâu vận chuyển và thi công, cắt đứt chuỗi vi phạm từ khâu phát sinh đến khâu đổ thải. Với các dự án đang thi công, đặc biệt là công trình giải tỏa mặt bằng, cải tạo thoát nước lớn cần bắt buộc bố trí camera giám sát, thường xuyên tưới nước chống bụi, che chắn kỹ lưỡng và ký cam kết xử lý rác thải đúng quy định. Nếu nhà thầu vi phạm, cần kiên quyết xử phạt nặng hoặc đình chỉ thi công. Có thể nghiên cứu, xem xét ban hành quy định buộc sử dụng vật liệu tái chế (theo tỷ lệ) trong các dự án công.

Tóm lại, lượng phế thải xây dựng khổng lồ lên tới 10.000 tấn mỗi ngày là thách thức lớn, nhưng cũng là phép thử cho năng lực quản lý đô thị và tầm nhìn phát triển bền vững của Hà Nội. Giải quyết triệt để bài toán này đòi hỏi sự quyết liệt, đồng bộ từ nhiều cấp, nhiều ngành. Bằng việc đẩy mạnh quy hoạch hạ tầng, ứng dụng công nghệ tái chế hiện đại, siết chặt kỷ luật thi công và thúc đẩy kinh tế tuần hoàn, Hà Nội hoàn toàn có thể biến phế thải xây dựng thành nguồn tài nguyên quý giá, qua đó bảo vệ môi trường, hướng tới một Thủ đô xanh, sạch, đẹp, văn minh và hiện đại trong tương lai.